Alacak davası: görevli-yetkili mahkeme, zamanaşımı, faiz ve dilekçe unsurları (TBK-HMK)

Alacak davası, bir borç ilişkisinden (sözleşme, haksız fiil, sebepsiz zenginleşme vb.) doğan para alacağının tahsili için açılan eda davasıdır. Bu yazı, alacağın kaynağına göre değişen özel hükümler yerine, hemen her alacak davasında karşılaşılan ortak usul kurallarını (görev, yetki, zamanaşımı, faiz, dilekçe) ele alır.

Görevli mahkeme (HMK m.2)

Dava konusunun değer ve miktarına bakılmaksızın, malvarlığı haklarına ilişkin davalarla şahıs varlığına ilişkin davalarda görevli mahkeme, aksine bir düzenleme bulunmadıkça asliye hukuk mahkemesidir. Bu kanunda ve diğer kanunlarda aksine düzenleme yoksa, asliye hukuk mahkemesi diğer dava ve işler bakımından da görevlidir. Taraflardan biri tacir ve uyuşmazlık ticari iş niteliğindeyse asliye ticaret mahkemesi görevli olur; işçi-işveren ilişkisinden doğan alacaklarda iş mahkemesi görevlidir.

Yetkili mahkeme (HMK m.6, m.10)

Genel yetkili mahkeme, davalı gerçek veya tüzel kişinin davanın açıldığı tarihteki yerleşim yeri mahkemesidir (HMK m.6). Bunun yanında, sözleşmeden doğan davalar, sözleşmenin ifa edileceği yer mahkemesinde de açılabilir (HMK m.10) — alacaklı için bu, genellikle kendi yerleşim yerine yakın bir mahkemede dava açma imkânı sağlar (örneğin para borcunun ifa yeri alacaklının yerleşim yeridir).

Zamanaşımı (TBK m.146)

Kanunda aksine bir hüküm bulunmadıkça, her alacak on yıllık zamanaşımına tabidir (m.146). Bu genel kuraldır; kanun bazı alacak türleri için (örneğin belirli sözleşme ilişkilerinden doğan alacaklarda) beş yıllık veya daha kısa özel zamanaşımı süreleri öngörebilir. Dava açmadan önce alacağın hangi hukuki sebebe dayandığı tespit edilip, o sebebe özgü bir süre olup olmadığı kontrol edilmelidir.

Temerrüt faizi (TBK m.120)

Uygulanacak yıllık temerrüt faizi oranı, sözleşmede kararlaştırılmamışsa, faiz borcunun doğduğu tarihte yürürlükte olan mevzuat hükümlerine göre belirlenir. Sözleşmeyle kararlaştırılacak yıllık temerrüt faizi oranı, bu şekilde belirlenen yıllık faiz oranının yüzde yüz fazlasını aşamaz. Akdî faiz oranı kararlaştırılmış ama temerrüt faizi kararlaştırılmamışsa ve akdî faiz oranı kanuni orandan fazlaysa, temerrüt faizi olarak akdî faiz oranı geçerli olur.

Dava dilekçesinin unsurları (HMK m.119)

Dava dilekçesinde şunlar bulunmalıdır: mahkemenin adı; tarafların kimlik ve adres bilgileri; davacının T.C. kimlik numarası; varsa temsilci/vekil bilgileri; davanın konusu ve dava değeri; davacının iddiasının dayanağı olan vakıaların sıra numarasıyla açık özetleri; her vakıanın hangi delille ispat edileceği; dayanılan hukuki sebepler; açık talep sonucu; imza. Mahkemenin adı, dava değeri, vakıa özetleri, deliller ve hukuki sebepler dışındaki eksiklikler için hâkim bir haftalık kesin süre verir; bu süre içinde tamamlanmazsa dava açılmamış sayılır (m.119/2).

Taleple bağlılık

Hâkim, tarafların talep sonuçlarıyla bağlıdır; talepten fazlasına veya başka bir şeye karar veremez, ancak duruma göre talepten daha azına karar verebilir (HMK m.26). Bu nedenle dava dilekçesinde anapara, işlemiş faiz ve faiz başlangıç tarihi açıkça ve doğru belirtilmelidir.

Örnek senaryo

G, sattığı mala ilişkin bedelini ödemeyen alıcıya karşı alacak davası açmak istemektedir. Sözleşmede ifa yeri G'nin işyeri olarak belirlenmiştir; sözleşmede faiz oranı kararlaştırılmamıştır.

1. Görev. Alacak malvarlığı hakkına ilişkindir; aksine düzenleme yoksa asliye hukuk mahkemesi görevlidir; taraflar arasında ticari ilişki varsa asliye ticaret mahkemesi görevli olabilir (HMK m.2).
2. Yetki. G, davalının yerleşim yerinde veya sözleşmenin ifa yeri olan kendi işyerinin bulunduğu yerde dava açabilir (HMK m.6, m.10).
3. Zamanaşımı kontrolü. Alacağın doğduğu tarihten itibaren on yıllık genel süre (m.146) veya varsa özel süre henüz dolmamıştır.
4. Faiz. Sözleşmede oran kararlaştırılmadığından, faiz borcunun doğduğu tarihteki yasal orana göre temerrüt faizi istenir (m.120).
5. Dilekçe. G, dilekçesinde anapara tutarını, faiz başlangıç tarihini, dayandığı vakıaları ve delilleri (sözleşme, fatura, ihtarname) açıkça belirtir (HMK m.119).
6. Sonuç. Mahkeme, talep sonucuyla bağlı kalarak (HMK m.26) anapara ve işlemiş faize hükmeder.

Sık yapılan hatalar

• Görevli mahkemeyi ticari/adli ayrımını yapmadan belirlemek. Taraflardan biri tacirse ve iş ticariyse asliye ticaret mahkemesi gerekebilir.
• Yetki için yalnızca davalının yerleşim yerini düşünmek. HMK m.10 ifa yeri seçeneğini gözden kaçırmak alacaklıyı gereksiz masrafa sokar.
• Zamanaşımını kontrol etmeden dava açmak. Özel süreler genel on yıllık süreden kısa olabilir.
• Faiz başlangıç tarihini belirtmemek. Talep belirsiz kalır, hâkim talepten fazlasına karar veremez (HMK m.26).
• Dilekçede vakıa-delil eşleştirmesi yapmamak. HMK m.119/1-f açık şekilde her vakıanın delilini ister.
• Eksik dilekçeyi süresinde tamamlamamak. Bir haftalık kesin süre kaçırılırsa dava açılmamış sayılır (m.119/2).
• Akdî faizi temerrüt faizinden ayırt etmemek. m.120/3 özel bir çözüm getirir.
• Sözleşme dışı (haksız fiil, sebepsiz zenginleşme) alacaklarda genel hükümleri uygulamak. Bu alacak türlerinde ayrı özel hükümler (m.49 vd., m.77 vd.) vardır.