Vekâlet sözleşmesi: vekilin borçları, özel yetki ve sona erme (TBK m.502-514)

Vekâlet sözleşmesi, bir kişinin (vekil) başka bir kişinin (vekâlet veren) bir işini görmeyi veya işlemini yapmayı üstlendiği sözleşmedir. Sonuç değil özen ve sadakat borçlandırır. Avukatlık, danışmanlık, komisyonculuk dışı işgörme ilişkileri, banka müşteri hizmetleri gibi geniş bir alanda uygulanır. TBK m.502-514'te düzenlenmiştir. Vekâletname (temsil yetkisi) ile sözleşme ilişkisi ayrı kavramlardır.

Tanım ve kurulması (m.502-503)

• Tanım (m.502/1): vekil, vekâlet verenin bir işini görmeyi veya işlemini yapmayı üstlenir.
• Diğer işgörme sözleşmeleri (m.502/2): vekâlete ilişkin hükümler, niteliklerine uygun düştükleri ölçüde, TBK'da düzenlenmemiş diğer işgörme sözleşmelerine de uygulanır.
• Ücret (m.502/3): sözleşme veya teamül varsa vekil ücrete hak kazanır.
• Kuruluş (m.503): kendisine bir işin görülmesi önerilen kişi, bu işi görme konusunda resmî sıfata sahipse, işin yapılması mesleğinin gereği ise ya da bu gibi işleri kabul edeceğini duyurmuşsa, öneri hemen reddedilmedikçe vekâlet sözleşmesi kurulmuş sayılır. Örneğin avukat, kendisine iletilen dava talebini reddetmemişse vekâlet ilişkisi kurulmuş sayılabilir.

Vekâletin kapsamı ve özel yetki (m.504)

• Kapsam (m.504/1-2): sözleşmede açıkça gösterilmemişse, görülecek işin niteliğine göre belirlenir; vekâlet, işin görülmesi için gerekli hukuki işlemlerin yapılması yetkisini de kapsar.
• Özel yetki (m.504/3): vekil, özel olarak yetkili kılınmadıkça şunları yapamaz: dava açmak, sulh olmak, hakeme başvurmak, iflas, iflasın ertelenmesi ve konkordato talep etmek, kambiyo taahhüdünde bulunmak, bağışlama yapmak, kefil olmak, taşınmazı devretmek ve bir hak ile sınırlandırmak. Bu nedenle vekâletnamede bu yetkiler açıkça yazılmalıdır (bkz. vekâletname yazısı).

Vekilin borçları (m.505-509)

• Talimata uygun ifa (m.505): vekil, vekâlet verenin açık talimatına uymakla yükümlüdür; ancak vekâlet verenden izin alma imkânı bulunmadığında ve durumu bilseydi onun da izin vereceği açık olan hâllerde talimattan ayrılabilir. Bunun dışında talimattan ayrılırsa, zararı karşılamadıkça işi görmüş olsa bile vekâlet borcunu ifa etmiş olmaz.
• Bizzat ifa ve özen (m.506): vekil, vekâlet borcunu bizzat ifa etmekle yükümlüdür; yetki verildiği veya durumun zorunlu ya da teamülün mümkün kıldığı hâllerde işi başkasına yaptırabilir. Sadakat ve özen ile hareket eder; özen borcu, benzer alanda iş üstlenen basiretli bir vekilin davranışına göre değerlendirilir.
• Yetkisi dışında üçüncü kişi kullanma (m.507): vekil, yetkisi dışına çıkarak işi başkasına gördürdüğünde onun fiilinden kendisi yapmış gibi sorumludur; başkasına vekâlet vermeye yetkiliyse yalnızca seçmede ve talimat vermede özen gösterir.
• Hesap verme (m.508): vekil, vekâlet verenin istemi üzerine yürüttüğü işin hesabını vermek ve vekâletle ilişkili olarak aldıklarını vermekle yükümlüdür; teslimde geciktiği paranın faizini de öder.
• Edinilen hakların geçişi (m.509): vekilin kendi adına ve vekâlet veren hesabına gördüğü işlerden doğan üçüncü kişilerdeki alacak, vekâlet verenin vekile karşı bütün borçlarını ifa ettiği anda kendiliğinden vekâlet verene geçer; vekilin iflasında vekâlet veren bu geçişi iflas masasına karşı da ileri sürebilir.

Vekâlet verenin borçları (m.510-511)

• Giderler ve avanslar (m.510/1): vekâlet veren, işin gereği gibi ifası için vekilin yaptığı giderleri ve verdiği avansları faiziyle ödemek ve yüklendiği borçlardan onu kurtarmakla yükümlüdür.
• Zararın giderilmesi (m.510/2): vekil, vekâletin ifası sebebiyle uğradığı zararın giderilmesini isteyebilir; vekâlet veren kusuru bulunmadığını ispat ederek bu sorumluluktan kurtulabilir.
• Birlikte vekâlet (m.511): bir kişiye birlikte vekâlet verenler vekile karşı müteselsilen sorumludur; vekâleti birlikte üstlenenler ifadan müteselsilen sorumludur ve yetkilerini devretme hakları yoksa vekâlet vereni ancak birlikte yaptıkları işlemlerle borç altına sokabilir.

Sona erme (m.512-514)

• Tek taraflı sona erdirme (m.512): vekâlet veren ve vekil her zaman sözleşmeyi tek taraflı olarak sona erdirebilir; ancak uygun olmayan zamanda sona erdiren taraf, diğerinin bundan doğan zararını gidermekle yükümlüdür.
• Ölüm, ehliyet kaybı, iflas (m.513/1): sözleşmeden veya işin niteliğinden aksi anlaşılmadıkça, vekilin veya vekâlet verenin ölümü, ehliyetini kaybetmesi ya da iflası ile sözleşme kendiliğinden sona erer; taraflardan birinin tüzel kişi olması hâlinde tüzel kişiliğin sona ermesinde de aynıdır.
• Geçici devam (m.513/2): vekâletin sona ermesi vekâlet verenin menfaatlerini tehlikeye düşürüyorsa, vekâlet veren veya mirasçısı işleri kendi başına görebilecek duruma gelinceye kadar vekil veya mirasçısı ifaya devam etmekle yükümlüdür.
• Öğrenmeden önceki işlemler (m.514): vekilin sözleşmenin sona erdiğini öğrenmeden önce yaptığı işlerden vekâlet veren veya mirasçıları sözleşme devam ediyormuş gibi sorumludur.

Avukatlık ilişkisi ile bağlantı

Avukatlık sözleşmesi vekâlet sözleşmesinin bir türüdür; 1136 sayılı Avukatlık Kanunu ve Avukatlık Asgari Ücret Tarifesi gibi özel hükümler saklı tutularak TBK hükümleri uygulanır. Azil her zaman mümkündür; ancak ücretin ödenmesi ve avukatın hakları özel kurallara tabidir.

Örnek senaryo

C, D'ye taşınmazını satması için vekâlet vermiş; vekâletnamede satış yetkisi açıkça yazılıdır.

1. Sözleşme. İş görme borcu (bir işlemi yapma) doğduğundan vekâlet sözleşmesidir (m.502).
2. Özel yetki. Taşınmazı devretmek özel yetki gerektirir; vekâletnamede satış yetkisi olduğu için D devredebilir (m.504/3).
3. Talimat. C "asgari şu bedelin altına satma" demişse D açık talimata uymalıdır (m.505/1).
4. Bizzat ifa. D işi başkasına gördürecekse yetki gerekir; yoksa sorumluluk artar (m.506/1, m.507).
5. Hesap. Satış bedelini D, C'ye hesap vererek ve geciktirmeden teslim eder; geciktirirse faiz öder (m.508).
6. Giderler. D'nin tapu harcı gibi giderleri C öder (m.510/1).
7. Sona erdirme. C vekâleti her zaman sona erdirebilir; uygun olmayan zamanda ise D'nin zararını tazmin eder (m.512).
8. Ölüm. D ölürse, aksi anlaşılmadıkça vekâlet kendiliğinden sona erer (m.513/1).

Sık yapılan hatalar

• Özel yetki gerektiren işlemi vekâletnamede yazmamak. Dava açma, sulh, taşınmaz devri vb. için açık yetki gerekir (m.504/3).
• Talimattan ayrılmak. Zarar karşılanmadıkça borç ifa edilmiş sayılmaz (m.505/2).
• Hesap vermemek veya parayı geciktirmek. Faiz ve sorumluluk doğar (m.508).
• Giderleri belgelememek. Vekâlet verenin ödemesi giderlerin ve avansın belgelenmesine bağlıdır (m.510).
• Vekâleti uygun olmayan zamanda sona erdirmek. Zarar tazmini gerekir (m.512).
• Ölüm sonrası vekâleti devam ettirmek. Kural olarak sona erer; istisna için m.513/2 kontrol edilmeli.
• Vekâlet ile temsil yetkisini karıştırmak. Vekâletname temsil yetkisidir; iç ilişki vekâlet sözleşmesidir.
• Birlikte vekâlet verenlerin müteselsil sorumluluğunu bilmemek. Vekil her birinden isteyebilir (m.511/1).