Alacağın devri (temlik): şekil, borçlunun durumu ve garanti (TBK m.183-192)

Alacağın devri (temlik), alacaklının borçlunun rızası olmaksızın alacağını başka bir kişiye devretmesidir. Factoring, kredi kartı alacakları, banka temlik işlemleri, ticari alacak satışı ve takip sırasında alacak devri gibi birçok uygulamada karşımıza çıkar. Kurallar TBK m.183-192'dedir.

Koşullar (m.183-185)

• Devredilebilirlik (m.183/1): kanun, sözleşme veya işin niteliği engel olmadıkça alacaklı, borçlunun rızasını aramaksızın alacağını üçüncü bir kişiye devredebilir. Kişiye sıkı sıkıya bağlı alacaklar (nafaka gibi) devredilemez.
• Devir yasağı sözleşmesi (m.183/2): borçlu, devir yasağı içermeyen yazılı bir borç tanımasına güvenerek alacağı devralan üçüncü kişiye karşı, alacağın devredilemeyeceğinin kararlaştırıldığı savunmasını ileri süremez.
• Şekil (m.184): alacağın devrinin geçerliliği yazılı şekilde yapılmış olmasına bağlıdır; devir sözü verme (vaadi) şekle bağlı değildir. Bu nedenle sözlü veya e-postayla "temlik ettim" demek geçerli devir sağlamaz; devir sözleşmesi yazılı ve alacağı belirlenebilir biçimde yapılmalıdır.
• Yasal veya yargısal devir (m.185): alacağın devri kanun veya mahkeme kararı gereğince gerçekleşmişse, özel bir şekle ve önceki alacaklının rızasına gerek olmaksızın üçüncü kişilere karşı ileri sürülebilir (ör. halefiyet).

Borçlunun durumu (m.186-188)

• İyiniyetle ifa (m.186): borçlu, alacağın devredildiği devreden veya devralan tarafından kendisine bildirilmemişse önceki alacaklıya; alacak birkaç kez devredilmişse son devralan yerine önceki devralanlardan birine iyiniyetle ifada bulunarak borcundan kurtulur. Bu nedenle devralan, devri borçluya derhâl bildirmelidir (noter, KEP).
• İfadan kaçınma ve tevdi (m.187): kime ait olduğu çekişmeli bulunan bir alacağın borçlusu, ifadan kaçınabilir ve alacağın konusunu hâkim tarafından belirlenen yere tevdi ederek borçtan kurtulur; alacağın çekişmeli olduğunu bildiği hâlde ifada bulunursa sonuçlarından sorumlu olur.
• Savunmalar (m.188/1): borçlu, devri öğrendiği sırada devredene karşı sahip olduğu savunmaları devralana karşı da ileri sürebilir (ödeme, zamanaşımı, takas, sözleşmenin geçersizliği vb.).
• Takas (m.188/2): borçlu, devri öğrendiği anda muaccel olmayan alacağını, devredilen alacaktan önce veya onunla aynı anda muaccel olması koşuluyla borcu ile takas edebilir.

Bağlı haklar ve belgeler (m.189-190)

• Bağlı haklar (m.189): devir ile devredenin kişiliğine özgü olanlar dışındaki öncelik hakları ve bağlı haklar (rehin, kefalet, cezai şart, faiz hakkı) devralana geçer; asıl alacakla birlikte işlemiş faizler de devredilmiş sayılır.
• Senet ve bilgi (m.190): devreden, devralana alacak senedi ile elinde bulunan ispatla ilgili diğer belgeleri teslim etmek ve alacağını ileri sürebilmesi için gerekli bilgileri vermekle yükümlüdür.

Garanti (m.191-192)

• Genel garanti (m.191/1): alacak bir edim karşılığında devredilmişse, devreden devir sırasında alacağın varlığını ve borçlunun ödeme gücüne sahip olduğunu garanti etmiş olur.
• Karşılıksız devir (m.191/2): alacak edim karşılığı olmaksızın devredilmiş ya da kanun gereğince başkasına geçmişse devreden alacağın varlığından ve borçlunun ödeme gücünden sorumlu değildir.
• İfaya yönelik devir (m.192): alacaklı alacağını borcu ifaya yönelik devretmişse ve mahsup edilecek miktarı belirlememişse devralan, ancak borçludan aldığı veya gereken özeni gösterseydi alabileceği miktarı kendi alacağına mahsup etmek zorundadır.

Uygulama ipuçları

• Yazılı temlik sözleşmesi hazırlayın: devredilen alacağın kaynağı, miktarı, vadesi, taraf bilgileri ve bağlı hakların geçişi belirtilmelidir.
• Devri borçluya bildirin: iyiniyetli ödeme riskini önlemek için noter/KEP ile tebliğ edin (m.186).
• Belgeleri devralana teslim edin (m.190): sözleşme, fatura, yazışmalar.
• İcra takibi ve dava sırasında alacağın devralanı takibe/davaya katılır; devir belgeleri icra dairesine ve mahkemeye sunulmalıdır.
• Devir yasağı ve şirket alacakları: sözleşmedeki devir yasağı maddesi ve TTK/faktoring düzenlemeleri ayrıca kontrol edilmelidir.
• Vergi ve harç: temlik işlemlerinde damga vergisi ve noter harcı gibi yükümlülükler ayrıca değerlendirilir; güncel tutarlar bu yazıda verilmemiştir.

Örnek senaryo

I, J'ye olan alacağını K'ya yazılı bir sözleşmeyle devretmiştir. J, devri bilmemektedir.

1. Geçerlilik. Devir yazılı yapıldığı için geçerlidir (m.184/1); J'nin rızası gerekmez (m.183/1).
2. Bildirim. K, devri J'ye hemen noter/KEP ile bildirir.
3. İyiniyetli ifa. Bildirim yapılmamışsa J, iyiniyetle I'ya ödeme yaparak borcundan kurtulur (m.186).
4. Bildirim sonrası. Bildirimden sonra J'nin I'ya yaptığı ödeme K'ya karşı geçerli olmaz (m.186 a contrario).
5. Savunmalar. J, I'ya karşı ileri sürebileceği savunmaları (ör. zamanaşımı, ödeme) K'ya karşı da ileri sürer (m.188/1).
6. Faiz ve rehin. Alacağa bağlı rehin ve işlemiş faizler K'ya geçer (m.189).
7. Garanti. K devri bir bedel karşılığı almışsa I, alacağın varlığını ve devir anındaki ödeme gücünü garanti eder (m.191/1).
8. Belgeler. I, alacak senedi ve ispat belgelerini K'ya teslim eder (m.190).

Sık yapılan hatalar

• Devri sözlü yapmak. Yazılı şekil geçerlilik şartıdır (m.184/1).
• Devri borçluya bildirmemek. Borçlu iyiniyetle eski alacaklıya ödeyip kurtulabilir (m.186).
• Borçlunun savunmalarını hesaba katmamak. Savunmalar devralana karşı da ileri sürülür (m.188/1).
• Belgeleri teslim etmemek. Devreden yükümlüdür (m.190).
• Garanti kapsamını yanlış anlamak. Devreden alacağın varlığını ve devir anındaki ödeme gücünü garanti eder (m.191/1).
• Kişiye bağlı alacakları devretmeye çalışmak. İşin niteliği engel olur (m.183/1).
• Devir yasağı sözleşmesini görmezden gelmek. Kural olarak devir yasağı devralana karşı da ileri sürülebilir; istisnaları m.183/2'de vardır.
• Bağlı hakların geçişini sözleşmede belirtmemek. Kanunen geçer; ancak devrin kapsamı açıkça yazılmalıdır (m.189).