Haksız fiil sorumluluğu: şartlar, ispat, indirim ve zamanaşımı (TBK m.49-72)

Haksız fiil, sözleşme ilişkisi olmadan başkasına zarar veren fiildir; tazminat borcunun en yaygın kaynaklarından biridir (trafik kazası, kişilik hakkı ihlali, komşu zararı, iş kazası vb.). Kurallar TBK m.49-76'dadır. Bu yazı genel kuralı özetler; trafik, iş kazası gibi özel alanlarda ayrı düzenlemeler vardır.

Temel kural ve unsurlar (m.49)

Kusurlu ve hukuka aykırı bir fiille başkasına zarar veren, bu zararı gidermekle yükümlüdür (m.49/1). Zarar verici fiili yasaklayan bir hukuk kuralı bulunmasa bile, ahlaka aykırı bir fiille başkasına kasten zarar veren de zararı gidermekle yükümlüdür (m.49/2).

Unsurlar:

1. Fiil (eylem veya ihmal),
2. Hukuka aykırılık (hukuka uygunluk sebepleri yoksa),
3. Kusur (kast veya ihmal),
4. Zarar (malvarlığında azalma, bedensel zarar vb.),
5. Uygun illiyet bağı (fiil ile zarar arasındaki sebep-sonuç ilişkisi).

İspat (m.50)

• Zarar gören, zararını ve zarar verenin kusurunu ispat yükü altındadır (m.50/1).
• Uğranılan zararın miktarı tam olarak ispat edilemiyorsa hâkim, olayların olağan akışını ve zarar görenin aldığı önlemleri göz önünde tutarak zararın miktarını hakkaniyete uygun belirler (m.50/2).
• Kusursuz sorumluluk hâllerinde (aşağıda) kusurun ispatı gerekmez.

Tazminatın belirlenmesi ve indirilmesi (m.51-52)

• Belirleme (m.51/1): hâkim tazminatın kapsamını ve ödenme biçimini, durumun gereğini ve özellikle kusurun ağırlığını göz önüne alarak belirler. Tazminat irat biçiminde ödenecekse borçlu güvence göstermekle yükümlüdür (m.51/2).
• İndirim (m.52/1): zarar gören zararı doğuran fiile razı olmuş, zararın doğmasında veya artmasında etkili olmuş ya da tazminat yükümlüsünün durumunu ağırlaştırmışsa hâkim tazminatı indirebilir veya tamamen kaldırabilir (müterafik kusur).
• Hafif kusur ve yoksulluk (m.52/2): zarara hafif kusuruyla sebep olan tazminat yükümlüsü, tazminatı ödediğinde yoksulluğa düşecekse ve hakkaniyet de gerektiriyorsa hâkim tazminatı indirebilir.

Bedensel zarar ve ölüm (m.53-55)

• Ölüm (m.53): cenaze giderleri; ölüm hemen gerçekleşmemişse tedavi giderleri ile çalışma gücündeki kayıplar; destekten yoksun kalanların kayıpları.
• Bedensel zarar (m.54): tedavi giderleri, kazanç kaybı, çalışma gücünün azalmasından veya yitirilmesinden doğan kayıplar ve ekonomik geleceğin sarsılmasından doğan kayıplar.
• Hesap (m.55/1): destekten yoksun kalma ve bedensel zararlar, TBK hükümlerine ve sorumluluk hukuku ilkelerine göre hesaplanır; kısmen veya tamamen rücu edilemeyen sosyal güvenlik ödemeleri ile ifa amacını taşımayan ödemeler zararın belirlenmesinde gözetilemez, zarar veya tazminattan indirilemez; hesaplanan tazminat miktar esas alınarak hakkaniyetle artırılamaz veya azaltılamaz.
• Yeni düzenleme (m.55, 7589 sayılı Kanunla eklenen fıkralar): çalışma gücü kaybı ve destekten yoksun kalma tazminatlarında, kazancın bilindiği döneme ilişkin tazminat toplamına haksız fiilin meydana geldiği tarihten, kazancın bilinemediği döneme ilişkin tutara ise karar tarihinden itibaren kanuni faiz işletileceği; ifa amacıyla tahkikat başlayıncaya kadar ödenen bedelin ödeme tarihine göre belirlenecek tazminattan oransal olarak mahsup edileceği düzenlenmiştir. Bu fıkraların yürürlük ve geçiş hükümleri ilgili Kanun metninden ayrıca kontrol edilmelidir.
• Manevi tazminat (m.56, m.58): ayrı yazıda ele alınmıştır.

Sorumluluğun birden çok sebebe dayanması ve müteselsil sorumluluk (m.60-62)

• Sebeplerin çokluğu (m.60): sorumluluk birden çok sebebe dayandırılabiliyorsa hâkim, zarar görene en iyi giderim imkânı sağlayan sorumluluk sebebine göre karar verir.
• Dış ilişki (m.61): birden çok kişi birlikte bir zarara sebebiyet verdiklerinde veya aynı zarardan çeşitli sebeplerle sorumlu olduklarında müteselsil sorumluluk hükümleri uygulanır; zarar gören tazminatın tamamını herhangi birinden isteyebilir.
• İç ilişki (m.62): paylaştırmada bütün durum ve koşullar, özellikle her birine yüklenebilecek kusurun ağırlığı ve yarattıkları tehlikenin yoğunluğu gözetilir; kendi payından fazlasını ödeyen diğerlerine rücu eder ve zarar görenin haklarına halef olur.

Hukuka uygunluk sebepleri (m.63-64)

Şu hâllerde fiil hukuka aykırı sayılmaz (m.63): kanunun verdiği yetkinin sınırları içinde kalan fiil; zarar görenin rızası; daha üstün nitelikte özel veya kamusal yarar; haklı savunma; yetkili kamu makamlarının zamanında müdahale edemeyeceği durumda hakkı kendi gücüyle koruma; zorunluluk hâli. Haklı savunmada bulunan, saldıranın şahsına veya mallarına verdiği zarardan sorumlu tutulamaz (m.64/1). Zorunluluk hâlinde başkasının mallarına zarar verenin giderim yükümlülüğünü hâkim hakkaniyete göre belirler (m.64/2).

Kusursuz sorumluluk türleri

• Hakkaniyet sorumluluğu (m.65): ayırt etme gücü bulunmayan kişinin verdiği zararın, hakkaniyet gerektiriyorsa tamamen veya kısmen giderilmesine hâkim karar verir.
• Adam çalıştıranın sorumluluğu (m.66): adam çalıştıran, çalışanın kendisine verilen işin yapılması sırasında başkalarına verdiği zararı gidermekle yükümlüdür; seçme, talimat verme, gözetim ve denetimde gerekli özeni gösterdiğini ispat ederse sorumlu olmaz. İşletmelerde çalışma düzeninin zararı önlemeye elverişli olduğunun ispatı gerekir. Adam çalıştıran, çalışana yalnızca çalışanın bizzat sorumlu olduğu ölçüde rücu eder.
• Hayvan bulunduranın sorumluluğu (m.67): hayvanın bakımını ve yönetimini üstlenen, hayvanın verdiği zararı gidermekle yükümlüdür; gerekli özeni gösterdiğini ispat ederse sorumlu olmaz.
• Yapı malikinin sorumluluğu (m.69): bina veya yapı eserinin maliki, yapımındaki bozukluklardan veya bakımındaki eksikliklerden doğan zararı gidermekle yükümlüdür; intifa ve oturma hakkı sahipleri bakım eksikliğinden malikle müteselsilen sorumludur.
• Tehlike sorumluluğu (m.71): önemli ölçüde tehlike arz eden bir işletmenin faaliyetinden zarar doğarsa işletme sahibi ve varsa işleten müteselsilen sorumludur; faaliyete hukuk düzenince izin verilmiş olsa bile zarar görenler zararlarının uygun bir bedelle denkleştirilmesini isteyebilir.

Zamanaşımı (m.72)

Tazminat istemi, zarar görenin zararı ve tazminat yükümlüsünü öğrendiği tarihten başlayarak iki yılın, ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten başlayarak on yılın geçmesiyle zamanaşımına uğrar. Tazminat, ceza kanunlarının daha uzun bir zamanaşımı öngördüğü cezayı gerektiren bir fiilden doğmuşsa, bu daha uzun süre uygulanır (m.72/1). Zamanaşımına uğrasa bile zarar gören, haksız fiil dolayısıyla kendisine bir borç doğmuşsa bu borcu ifadan her zaman kaçınabilir (m.72/2). Zamanaşımının başlangıcı ve durması/kesilmesi ayrıca değerlendirilmelidir; süre kaçırma hak kaybına yol açar.

Örnek senaryo

S, komşusu T'nin bahçe duvarının yıkılması sonucu aracının hasar görmesi üzerine zararını istemektedir.

1. Sorumluluk türü. T bina/yapı maliki olarak, yapımındaki bozukluk veya bakımındaki eksiklikten doğan zarardan kusursuz sorumlu olabilir (m.69/1).
2. İspat. S, zararını ve duvarın yapımındaki bozukluk veya bakım eksikliğini ispatlamalıdır; zarar miktarı tam ispatlanamıyorsa hâkim hakkaniyetle belirler (m.50/2).
3. Müterafik kusur. S aracı tehlikeli olduğu bilinen yere park etmişse hâkim tazminatı indirebilir (m.52/1).
4. Müteselsil sorumlu. Duvarı yapan müteahhit de sorumluysa müteselsil sorumluluk hükümleri uygulanır ve T ödediği tutar için müteahhide rücu edebilir (m.61-62, m.69/3).
5. Talep. S maddi zararını (onarım bedeli, değer kaybı) ister; kusurun ağırlığı hâkimin takdirinde etkilidir (m.51/1).
6. Süre. S, zararı ve sorumluyu öğrendiği tarihten itibaren iki yıl içinde dava açmalıdır; olaydan itibaren on yıl mutlak süredir (m.72/1).
7. Görevli mahkeme. Dava, genel hükümlere göre yetkili mahkemede açılır; kesinleşen kararın icrası ayrıca değerlendirilir.
8. Sonuç. Hâkim tazminatı, indirim sebepleri ve S'nin ispatladığı zarar çerçevesinde belirler.

Sık yapılan hatalar

• Zamanaşımını kaçırmak. İki yıllık süre, öğrenme tarihinden işler (m.72/1).
• Kusur ve illiyet bağını ispatlamamak. İspat yükü zarar görendedir (m.50/1).
• Kusursuz sorumluluk hâlini bilmemek. Adam çalıştıran, yapı maliki, tehlike sorumluluğunda kusur aranmaz (m.66-71).
• Tazminatı tek kişiden istemek zorunda sanmak. Müteselsil sorumluluk hâlinde herkesten istenebilir (m.61).
• Müterafik kusurun etkisini hesaba katmamak. Tazminat indirilebilir (m.52/1).
• Zarar kalemlerini eksik yazmak. Bedensel zararda tedavi, kazanç kaybı, çalışma gücü kaybı ve ekonomik gelecek kalemleri ayrıdır (m.54).
• Sosyal güvenlik ödemelerinin indirimini yanlış yorumlamak. m.55 rücu edilemeyen ödemelerin indirilemeyeceğini düzenler.
• Ceza zamanaşımının daha uzun olabileceğini bilmemek. Suç oluşturan fiillerde daha uzun süre uygulanabilir (m.72/1).