Eser sözleşmesi: yüklenici ve iş sahibinin borçları, ayıp ve zamanaşımı

Eser sözleşmesi, bir sonuç (eser) üzerine kurulu bir sözleşmedir: yüklenici bir eseri meydana getirmeyi, iş sahibi de bunun karşılığında bir bedel ödemeyi üstlenir (TBK m.470). Uygulamada inşaat, tadilat, yazılım, dikiş, montaj, boya-badana gibi işlerde karşılaşılır. Kurallar TBK m.470-486'dadır; inşaat ve arsa payı karşılığı gibi özel sözleşmeler için ek kurallar ve yargı içtihatları vardır.

Yüklenicinin borçları (m.471-473)

• Sadakat ve özen (m.471/1-2): yüklenici, üstlendiği edimleri iş sahibinin haklı menfaatlerini gözeterek, sadakat ve özenle ifa etmek zorundadır. Sorumluluk, benzer işleri üstlenen basiretli bir yüklenicinin göstermesi gereken mesleki ve teknik kurallara uygun davranış esas alınarak belirlenir.
• Şahsen yapma (m.471/3): yüklenici eseri doğrudan kendisi veya kendi yönetimi altında yaptırmakla yükümlüdür; yüklenicinin kişisel özellikleri önem taşımıyorsa işi başkasına da yaptırabilir.
• Araç gereç (m.471/4): aksine âdet veya anlaşma yoksa araç ve gereçleri yüklenici sağlar.
• Malzeme (m.472): malzemeyi yüklenici sağlamışsa, ayıp yüzünden iş sahibine karşı satıcı gibi sorumludur; iş sahibi sağlamışsa yüklenici bunları özenle kullanmak, hesap vermek ve artanı geri vermekle yükümlüdür. İş sahibinin sağladığı malzemenin veya gösterdiği yerin ayıplı olması ya da işin gereği gibi veya zamanında yapılmasını tehlikeye düşürecek başka bir durum ortaya çıkarsa yüklenici bunu hemen iş sahibine bildirmek zorundadır; bildirmezse sonuçlarından sorumlu olur.
• Gecikme ve erken müdahale (m.473): yüklenici işe zamanında başlamaz veya işi geciktirir ya da işi kararlaştırılan zamanda bitiremeyeceği açıkça anlaşılırsa iş sahibi, teslim gününü beklemeden sözleşmeden dönebilir. Eserin yüklenicinin kusuruyla ayıplı yapılacağı açıkça görülüyorsa iş sahibi uygun bir süre vererek ayıbın giderilmesini, aksi hâlde onarımın veya işe devamın hasar ve masrafları yükleniciye ait olmak üzere üçüncü kişiye verileceğini ihtar edebilir.

Ayıp hâlinde sorumluluk (m.474-478)

• Gözden geçirme ve bildirim (m.474): iş sahibi, eserin tesliminden sonra, işlerin olağan akışına göre imkân bulur bulmaz eseri gözden geçirmek ve ayıpları uygun bir süre içinde yükleniciye bildirmek zorundadır. Taraflardan her biri, giderini karşılayarak eserin bilirkişi tarafından gözden geçirilmesini ve sonucun rapora bağlanmasını isteyebilir.
• Seçimlik haklar (m.475/1): (1) eser kullanılamayacak veya hakkaniyet gereği kabule zorlanamayacak ölçüde ayıplıysa sözleşmeden dönme, (2) eseri alıkoyup ayıp oranında bedelden indirim, (3) aşırı masraf gerektirmiyorsa masrafları yükleniciye ait olmak üzere ücretsiz onarım. Genel hükümlere göre tazminat isteme hakkı saklıdır; eser iş sahibinin taşınmazı üzerinde yapılmış olup sökülüp kaldırılması aşırı zarar doğuracaksa dönme hakkı kullanılamaz (m.475/3).
• İş sahibinin talimatı (m.476): ayıp, yüklenicinin açık ihtarına rağmen iş sahibinin talimatından doğmuşsa veya iş sahibine yüklenebilirse iş sahibi ayıp haklarını kullanamaz.
• Kabul (m.477): eserin açıkça veya örtülü kabulünden sonra yüklenici her türlü sorumluluktan kurtulur; ancak yüklenici tarafından kasten gizlenen ve gözden geçirme sırasında fark edilemeyecek ayıplar için sorumluluğu devam eder. İş sahibi gözden geçirmeyi ve bildirimi ihmal ederse eseri kabul etmiş sayılır; sonradan ortaya çıkan ayıp gecikmeksizin bildirilmelidir.
• Zamanaşımı (m.478): ayıplı eser sebebiyle açılacak davalar teslim tarihinden başlayarak taşınmaz yapılar dışındaki eserlerde iki yıl, taşınmaz yapılarda beş yıl, yüklenicinin ağır kusuru varsa eserin niteliğine bakılmaksızın yirmi yıl içinde zamanaşımına uğrar.

İş sahibinin borçları ve bedel (m.479-481)

• Muacceliyet (m.479): iş sahibinin bedel ödeme borcu eserin teslimi anında muaccel olur; parça parça teslim ve bedel belirlemesi varsa her parçanın bedeli teslimi anında muaccel olur.
• Götürü bedel (m.480): bedel götürü belirlenmişse yüklenici eseri o bedelle meydana getirmekle yükümlüdür; eser öngörülenden fazla emek ve masraf gerektirse bile bedelin artırılmasını isteyemez. Ancak başlangıçta öngörülemeyen veya öngörülebilip de taraflarca gözetilmeyen durumlar götürü bedelle işin yapılmasını engeller veya son derece güçleştirirse yüklenici hâkimden sözleşmenin yeni koşullara uyarlanmasını isteyebilir; bu mümkün olmazsa sözleşmeden dönme hakkı doğar (dürüstlük kuralı gerektiriyorsa yalnızca fesih). Eser öngörülenden az emek ve masraf gerektirse de iş sahibi bedelin tamamını öder.
• Değere göre bedel (m.481): bedel önceden belirlenmemiş veya yaklaşık belirlenmişse, eserin yapıldığı yer ve zamandaki değeri ve yüklenicinin gideri esas alınır.

Sözleşmenin sona ermesi (m.482-486)

• Yaklaşık bedelin aşılması (m.482): başlangıçta yaklaşık belirlenen bedel, iş sahibinin kusuru olmaksızın aşırı ölçüde aşılacaksa iş sahibi eser tamamlanmadan veya tamamlandıktan sonra sözleşmeden dönebilir; eser iş sahibinin arsası üzerindeyse bedelden uygun indirim isteyebilir veya tamamlanan kısım için hakkaniyete uygun bedel ödeyerek sözleşmeyi feshedebilir.
• Eserin yok olması (m.483): eser teslimden önce beklenmedik olay sonucu yok olursa, iş sahibi teslim almada temerrüde düşmedikçe yüklenici işin ücretini ve giderlerini isteyemez; malzemeye gelen hasar onu sağlayana aittir.
• Tazminat karşılığı fesih (m.484): iş sahibi, eserin tamamlanmasından önce yapılmış kısmın karşılığını ödemek ve yüklenicinin bütün zararlarını gidermek koşuluyla sözleşmeyi her zaman feshedebilir.
• İş sahibi sebebiyle imkânsızlık (m.485): iş sahibiyle ilgili beklenmedik olay dolayısıyla tamamlanma imkânsızlaşırsa yüklenici yaptığı işin değerini ve giderlerini isteyebilir; iş sahibi kusurluysa ayrıca tazminat.
• Yüklenicinin ölümü veya yetenek kaybı (m.486): yüklenicinin kişisel özellikleri gözetilerek yapılmış sözleşme, ölümü veya kusuru olmaksızın yetenek kaybı hâlinde kendiliğinden sona erer; iş sahibi tamamlanan kısımdan yararlanabilecekse onu kabul edip karşılığını verir.

Uygulama ipuçları

• Sözleşmede eserin niteliği, teslim tarihi, bedel türü (götürü mü değere göre mi), ödeme planı, cezai şart ve kabul usulü açıkça yazılmalıdır.
• Teslimde gözden geçirme tutanağı düzenleyin; ayıpları hemen ve yazılı bildirin (m.474, m.477). Bildirimde noter ihtarnamesi veya KEP tercih edilir.
• Ayıp tespiti için bilirkişi: m.474/2 ve HMK delil tespiti hükümleri (m.400) kullanılabilir.
• Gecikmede iş sahibi, teslim gününü beklemeden dönme hakkını kullanabilir (m.473/1); ancak dönme öncesi ihtar ve süre verme stratejisi (m.123-125) ayrıca değerlendirilir.
• Zamanaşımı takvimi tutun: iki yıl, beş yıl, yirmi yıl (m.478).

Örnek senaryo

A, evinin banyo tadilatını B'ye götürü bedelle yaptırmıştır. Teslimden bir ay sonra fayanslarda su sızıntısı çıkmıştır.

1. Eser sözleşmesi. Sözleşme bir sonuç (tadilat) borçlandırdığından eser sözleşmesidir (m.470).
2. Bildirim. A ayıbı fark eder etmez gecikmeksizin B'ye yazılı bildirir (m.477/3); aksi hâlde eser kabul edilmiş sayılabilir.
3. Bilirkişi. A, giderini karşılayarak eserin bilirkişi tarafından incelenmesini isteyebilir (m.474/2) veya delil tespiti yaptırabilir (HMK m.400).
4. Seçimlik hak. Ayıp ölçüsüne göre A, ücretsiz onarım, bedelden indirim veya (ağır ayıpta) dönme isteyebilir (m.475/1). Onarım aşırı masraf gerektirmiyorsa öncelikle ücretsiz onarım talep edilir.
5. Tazminat. Sızıntıdan eşyalar zarar görmüşse genel hükümlere göre tazminat da istenebilir (m.475/2).
6. Zamanaşımı. Taşınmaz yapı sayılmayan tadilat niteliğindeki ayıplarda süre teslimden iki yıldır; B ağır kusurluysa süre uzar (m.478). Taşınmaz yapı niteliğindeki işlerde beş yıl uygulanır.
7. Götürü bedel. B, işin beklenenden pahalıya çıktığını öne sürse de bedelin artırılmasını isteyemez (m.480/1).
8. Dava. Anlaşma sağlanamazsa A alacak/ayıp davası açar; dilekçede sözleşme, teslim tarihi, ayıp bildirimi ve bilirkişi raporu gösterilir.

Sık yapılan hatalar

• Ayıbı geç veya sözlü bildirmek. Kabul edilmiş sayılma riski doğar (m.474, m.477).
• Zamanaşımını kaçırmak. İki yıl, beş yıl ve yirmi yıllık süreler ayrı ayrı izlenmelidir (m.478).
• Götürü bedelde artış talep etmek. Kural olarak mümkün değildir (m.480/1).
• Malzeme ayıbını bildirmemek. Yüklenici bildirmezse sonuçlarından sorumlu olur (m.472/3).
• Teslim gününü beklemeden dönmeyi bilmemek. Gecikmenin anlaşılması yeterli olabilir (m.473/1).
• Seçimlik hakları karıştırmak. Dönme, indirim ve onarım farklı şartlara bağlıdır (m.475).
• Kabulü işaret eden davranışları düşünmemek. Örtülü kabul yükleniciyi sorumluluktan kurtarır (m.477).
• İş sahibinin talimat sorumluluğunu unutmak. Yüklenicinin ihtarına rağmen verilen talimattan doğan ayıp iş sahibine yüklenir (m.476).