Temerrüt ve sözleşmeden dönme: ihtar, süre verme ve seçimlik haklar (TBK m.117-126)

Temerrüt, muaccel bir borcun zamanında ifa edilmemesi ve borçlunun ihtarla veya kanunda öngörülen bir sebeple geç kalmış sayılmasıdır. Temerrüt, faiz, tazminat, sözleşmeden dönme ve beklenmedik hâlden sorumluluk gibi önemli sonuçlar doğurur. Düzenleme TBK m.117-126'dadır.

Temerrüdün şartları (m.117)

• Muaccel borç ve ihtar (m.117/1): muaccel bir borcun borçlusu, alacaklının ihtarıyla temerrüde düşer. İhtar, noter, KEP veya iadeli taahhütlü posta gibi ispatı kolay yollarla yapılmalıdır.
• İhtarsız temerrüt (m.117/2): borcun ifa edileceği gün birlikte belirlenmişse veya sözleşmede saklı tutulan bir hakka dayanarak taraflardan biri usulüne uygun bildirimle belirlemişse bu günün geçmesiyle; haksız fiilde fiilin işlendiği, sebepsiz zenginleşmede zenginleşmenin gerçekleştiği tarihte borçlu temerrüde düşmüş olur. Ancak sebepsiz zenginleşenin iyiniyetli olduğu hâllerde temerrüt için bildirim şarttır.
• Belirli vadeli borç: vadesi kesin belirli olan borçlarda ihtar gerekmez; bu nedenle sözleşmede ifa tarihinin net yazılması temerrüdü kolaylaştırır.

Temerrüdün sonuçları (m.118-122)

• Gecikme zararı (m.118): temerrüde düşen borçlu, temerrüde düşmekte kusuru olmadığını ispat etmedikçe, geç ifadan dolayı alacaklının uğradığı zararı gidermekle yükümlüdür.
• Beklenmedik hâlden sorumluluk (m.119): temerrüde düşen borçlu beklenmedik hâl sebebiyle doğacak zarardan da sorumludur; ancak temerrüde düşmekte kusuru olmadığını veya borcu zamanında ifa etseydi bile beklenmedik hâlin ifa konusu şeye zarar vereceğini ispat ederek kurtulabilir.
• Temerrüt faizi (m.120): yıllık temerrüt faizi oranı, sözleşmede kararlaştırılmamışsa faiz borcunun doğduğu tarihte yürürlükte olan mevzuata göre belirlenir; sözleşmeyle kararlaştırılacak oran bu oranın yüzde yüz fazlasını aşamaz. Akdî faiz kararlaştırılmış ve temerrüt faizi kararlaştırılmamışsa, akdî faiz oranı yasal oranı aşıyorsa akdî faiz oranı geçerli olur (m.120/3).
• Faiz ve iratlarda (m.121): faiz veya irat borcunu ya da bağışlanan parayı ödemekte temerrüde düşen borçlu, icra takibine girişildiği veya dava açıldığı günden başlayarak temerrüt faizi öder; temerrüt faizine ayrıca temerrüt faizi yürütülemez (m.121/3).
• Aşkın zarar (m.122): alacaklı, temerrüt faizini aşan bir zarara uğramışsa borçlu kusursuzluğunu ispat etmedikçe bu zararı da gidermekle yükümlüdür; miktar görülmekte olan davada belirlenebiliyorsa hâkim esas hakkında karar verirken bu zarara da hükmeder.

Karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde (m.123-125)

• Süre verme (m.123): taraflardan biri temerrüde düştüğünde diğeri ifa için uygun bir süre verebilir veya hâkimden süre verilmesini isteyebilir.
• Süre verilmesi gerekmeyen hâller (m.124): borçlunun durumundan veya tutumundan süre vermenin etkisiz olacağı anlaşılıyorsa; temerrüt sonucunda borcun ifası alacaklı için yararsız kalmışsa; ifanın belirli bir zamanda veya süre içinde gerçekleşmemesi üzerine ifanın artık kabul edilmeyeceği sözleşmeden anlaşılıyorsa (kesin vadeli işler).
• Seçimlik haklar (m.125): temerrüde düşen borçlu verilen süre içinde borcunu ifa etmezse (veya süre verilmesi gerekmiyorsa) alacaklı her zaman borcun ifasını ve gecikme tazminatını isteyebilir. Ayrıca, ifa ve gecikme tazminatı isteme hakkından vazgeçtiğini hemen bildirerek, ifa edilmemesinden doğan zararın giderilmesini (müspet zarar) isteyebilir veya sözleşmeden dönebilir.
• Dönmenin sonuçları (m.125/3): dönme hâlinde taraflar karşılıklı ifa yükümlülüğünden kurtulur ve daha önce ifa ettikleri edimleri geri isteyebilir; borçlu temerrüde düşmekte kusursuzluğunu ispat edemezse alacaklı, sözleşmenin hükümsüz kalması sebebiyle uğradığı zararın giderilmesini de isteyebilir.
• Sürekli edimli sözleşmeler (m.126): ifasına başlanmış sürekli edimli sözleşmelerde borçlunun temerrüdü hâlinde alacaklı ifa ve gecikme tazminatı isteyebileceği gibi sözleşmeyi feshederek, sözleşmenin süresinden önce sona ermesi yüzünden uğradığı zararı da isteyebilir.

Uygulama ipuçları

• İhtarı kanıtlanabilir yapın: ihtarnamede borcun konusu, miktarı, vadesi, verilen ifa süresi ve süre geçerse dönme veya tazminat seçeneğinin kullanılacağı açıkça yazılmalıdır.
• Süre veriyorsanız makul olsun: "uygun süre" işin niteliğine göre belirlenir; çok kısa süre geçersiz sayılabilir.
• Dönmeyi hemen bildirin: m.125/2'de "hemen bildirerek" denmiştir; sessiz kalmak seçimlik hakkı belirsizleştirir.
• Faiz oranı ve başlangıcı: akdî ve temerrüt faizi ayrımını, sözleşmedeki oranı ve ticari işlerde uygulanacak özel faiz kurallarını (TTK ve faiz mevzuatı) kontrol edin; güncel oranlar bu yazıda verilmemiştir.
• Belirli vadeli işlerde (düğün, sezonluk ürün) süre verme gerekmez (m.124/3).

Örnek senaryo

G, H'ye ürün satmış; H bedeli vadesinde ödememiştir. Sözleşmede ödeme günü net yazılıdır.

1. Temerrüt. Ödeme günü sözleşmeyle belirlendiğinden, bu günün geçmesiyle H temerrüde düşer (m.117/2).
2. Faiz. G, temerrüt faizi ister; oran sözleşmede belirlenmemişse mevzuata göre belirlenir (m.120).
3. Aşkın zarar. G'nin zararı faizi aşıyorsa, H kusursuzluğunu ispat edemezse fazlasını da öder (m.122).
4. Süre verme. G, H'ye ödeme için uygun bir süre verir (m.123).
5. Seçimlik hak. Süre geçince G, ifayı ve gecikme tazminatını isteyebilir veya bunlardan vazgeçtiğini hemen bildirerek sözleşmeden dönebilir (m.125).
6. Dönme. Dönme hâlinde G teslim ettiği ürünü geri ister; kusursuzluğunu ispat edemeyen H, sözleşmenin hükümsüz kalmasından doğan zararı da öder (m.125/3).
7. Kesin vade. Eğer ürün belirli bir günde teslim edilmezse artık işe yaramayacaksa, süre vermeye gerek olmadan dönülebilirdi (m.124/3).
8. Sonuç. G hangi hakkı seçtiğini süre içinde net biçimde bildirir.

Sık yapılan hatalar

• İhtar çekmeden temerrüt beklemek. Vade belirli değilse ihtar gerekir (m.117/1).
• Süre vermeden dönmek. Süre vermeyi gerektirmeyen hâller dışında dönme geçersiz olabilir (m.123-125).
• Seçimlik hakkı gecikmeli bildirmek. "Hemen bildirme" şartı vardır (m.125/2).
• Temerrüt faizine faiz yürütmek. Yasak (m.121/3).
• Sözleşmedeki temerrüt faizini aşırı yüksek koymak. Yasal oranın iki katını aşamaz (m.120/2).
• Aşkın zararı ispatlamadan istemek. Zarar miktarı ve illiyet gösterilmelidir (m.122).
• Sürekli edimli sözleşmede dönmeyi kullanmak. Bu sözleşmelerde fesih söz konusudur (m.126).
• Beklenmedik hâl sorumluluğunu unutmak. Temerrüde düşen borçlu bu zarardan da sorumludur (m.119).