Sözleşmenin feshi davası: temerrüt nedeniyle dönme ve sürekli edimli sözleşmelerde fesih (TBK m.123-126)

Sözleşmenin feshi davası, karşılıklı borç yükleyen bir sözleşmede taraflardan biri temerrüde düştüğünde diğerinin sözleşmeyi sona erdirmesi ve zararının giderilmesini istediği davadır. Kanun, tek anlı (ani edimli) sözleşmelerde dönme, sürekli edimli sözleşmelerde ise fesih kurumunu öngörür; ikisi de temerrüt hükümlerine (TBK m.117 vd.) bağlıdır. Bu yazı, genel temerrüt kaynaklı fesih/dönme mekanizmasını ele alır; kira, hizmet, ortaklık gibi sözleşme türlerinde kanun ayrıca özel fesih sebepleri de öngörebilir.

Temerrüt ve süre verme (m.123)

Karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde taraflardan biri temerrüde düştüğü takdirde diğeri, borcun ifa edilmesi için uygun bir süre verebilir veya bu sürenin hâkimden verilmesini isteyebilir. Bu süre, borçluya son bir fırsat tanır ve dönme/fesih hakkının kullanılabilmesi için genel kural olarak ön şarttır.

Süre verilmesini gerektirmeyen durumlar

Kanun bazı hâllerde süre verilmeksizin doğrudan ifa, tazminat veya dönme talebine izin verir (m.124) — örneğin borçlunun ifa etmeyeceğini açıkça bildirmesi veya ifanın artık alacaklı için yararsız hâle gelmesi. Bu istisnalar somut olayda dikkatle değerlendirilmelidir.

Alacaklının seçimlik hakları (m.125)

Temerrüde düşen borçlu, verilen süre içinde borcunu ifa etmemişse veya süre verilmesini gerektirmeyen bir durum varsa, alacaklı her zaman borcun ifasını ve gecikme tazminatını isteme hakkına sahiptir. Alacaklı ayrıca:

• İfadan ve gecikme tazminatından vazgeçtiğini hemen bildirerek, ifa edilmemesinden doğan zararın giderilmesini isteyebilir, veya
• Sözleşmeden dönebilir.

Dönmenin sonuçları (m.125/3)

Sözleşmeden dönme hâlinde taraflar karşılıklı olarak ifa yükümlülüğünden kurtulur ve daha önce ifa ettikleri edimleri geri isteyebilirler. Borçlu, temerrüde düşmekte kusuru olmadığını ispat edemezse, alacaklı sözleşmenin hükümsüz kalması sebebiyle uğradığı zararın giderilmesini de isteyebilir — yani dönme, tazminat talebini dışlamaz.

Sürekli edimli sözleşmelerde fesih (m.126)

İfasına başlanmış sürekli edimli sözleşmelerde (örn. kira, hizmet, taşıma, sürekli tedarik), borçlunun temerrüdü hâlinde alacaklı, ifa ve gecikme tazminatı isteyebileceği gibi, sözleşmeyi feshederek sözleşmenin süresinden önce sona ermesi yüzünden uğradığı zararın giderilmesini de isteyebilir. Dönmeden farklı olarak fesih, geçmişe etkili değil ileriye etkilidir; zaten ifa edilmiş edimler geri istenmez, sadece kalan süre bakımından sözleşme sona erer.

Görevli ve yetkili mahkeme

• Görevli mahkeme: malvarlığı haklarına ilişkin davalarda, aksine düzenleme yoksa asliye hukuk mahkemesi görevlidir (HMK m.2); taraflardan biri tacirse ve iş ticari dava niteliğindeyse asliye ticaret mahkemesi görevli olabilir.
• Yetkili mahkeme: genel yetkili mahkeme davalının yerleşim yeri mahkemesidir (HMK m.6); ayrıca sözleşmeden doğan davalar, sözleşmenin ifa edileceği yer mahkemesinde de açılabilir (HMK m.10).
• Dilekçe: HMK m.119 uyarınca dava dilekçesinde dayanılan vakıalar, deliller, hukuki sebepler ve açık talep sonucu yer almalıdır.

Örnek senaryo

F, bir tedarikçiyle aylık düzenli mal teslimi öngören sürekli bir sözleşme yapmıştır. Tedarikçi iki aydır teslimat yapmamaktadır.

1. Süre verme. F, tedarikçiye yazılı olarak makul bir süre vererek ifayı talep eder (m.123).
2. Süre geçer, ifa yok. Tedarikçi süre içinde teslimat yapmaz.
3. Seçim hakkı. F, ifayı ve gecikme tazminatını isteyebilir veya sözleşmeyi feshedebilir (m.126, sürekli edimli sözleşme olduğundan dönme değil fesih uygulanır).
4. Fesih tercihi. F sözleşmeyi feshetmeyi seçer; geçmişte teslim alınan mallar için ödeme yapılmış olduğundan bunlar geri istenmez, yalnızca kalan süre için sözleşmenin sona ermesinden doğan zarar istenir.
5. Dava. F, asliye hukuk (veya ticari ise asliye ticaret) mahkemesinde, sözleşmenin ifa yeri mahkemesinde dava açabilir (HMK m.10).
6. İspat. Sözleşme, süre veren ihtarname, teslim kayıtları ve zarar hesaplaması delil olarak sunulur.

Sık yapılan hatalar

• Süre vermeden doğrudan fesih/dönme talep etmek. m.123 kural olarak ön şarttır; istisnalar dar yorumlanır.
• Ani edimli sözleşmede fesih, sürekli edimli sözleşmede dönme talep etmek. Doğru kurum karıştırılmamalıdır (m.125 vs m.126).
• Dönme hâlinde zaten ifa edilen edimlerin iadesini unutmak. m.125/3 karşılıklı iade öngörür.
• Fesihte geçmişe etkili tasfiye istemek. Fesih ileriye etkilidir, dönme geriye etkilidir.
• Kusursuzluk ispatını borçluya bırakmamak. m.125/3 borçlunun kusursuzluğunu ispat edememesi hâlinde tazminat doğar.
• Yetkili mahkemeyi yanlış belirlemek. HMK m.10 ifa yeri seçeneğini unutmayın.
• İhtarnamesiz "süre verme" iddiasında bulunmak. Süre verildiğinin yazılı delili gerekir.
• Özel kanunlardaki fesih hükümlerini (kira, iş) gözden kaçırmak. Bu sözleşme türlerinde ek/özel şartlar uygulanabilir.