Cari hesap sözleşmesi ve alacağı: yazılı şekil şartı, hesabın kesilmesi (TTK m.89)

Ticari ilişkilerde, özellikle sürekli iş yapan tacirler arasında, her işlem için ayrı ayrı ödeme yapmak yerine hesapların belirli aralıklarla kapatılması yaygın bir uygulamadır. TTK m.89, bu uygulamanın hukuki temelini oluşturan cari hesap sözleşmesini düzenler.

Cari hesap sözleşmesinin tanımı (TTK m.89/1)

Kanun, cari hesap sözleşmesini şöyle tanımlar: iki kişinin, herhangi bir hukuki sebep veya ilişkiden doğan alacaklarını teker teker ve ayrı ayrı istemekten karşılıklı olarak vazgeçip, bunları kalem kalem alacak ve borç şekline çevirerek, hesabın kesilmesinden sonra çıkacak artan tutarı isteyebilecekleri sözleşmedir.

Bu tanımın merkezinde şu mantık yatar: normalde her alacak, doğduğu anda ayrı ayrı talep edilebilir bir haktır. Ancak cari hesap sözleşmesiyle taraflar, bu ayrı ayrı talep etme hakkından karşılıklı olarak vazgeçerler ve bunun yerine tüm alacak-borç kalemlerini bir hesaba kaydederek, belirli bir dönem sonunda (hesabın kesilmesiyle) ortaya çıkan net bakiyeyi talep etme yolunu seçerler.

Yazılı şekil şartı (TTK m.89/2)

Kanun, bu sözleşmenin geçerliliği için kesin bir şekil şartı koyar: cari hesap sözleşmesi yazılı yapılmadıkça geçerli olmaz. Bu, sözlü olarak kurulan bir "cari hesap anlaşmasının" hukuken geçersiz sayılacağı, dolayısıyla taraflar arasındaki ilişkinin cari hesap hükümlerine göre değil, genel borçlar hukuku kurallarına göre değerlendirileceği anlamına gelir.

Cari hesabın işleyişi ve alacağın niteliği

Cari hesap ilişkisinde önemli bir nokta, hesaba geçirilen tek tek kalemlerin bağımsız bir alacak olarak talep edilemeyeceğidir. Taraflardan biri, hesaba kaydedilmiş bir işlem bedelini, hesap kesilmeden önce ayrıca dava konusu yapamaz — çünkü sözleşmenin özü, bu tür ayrı ayrı talep haklarından karşılıklı feragat etmektir.

Hesabın kesilmesi ile birlikte durum değişir: bu andan itibaren, hesapta lehine bakiye çıkan taraf, bu net alacağı talep edebilir hâle gelir. Uygulamada cari hesap ilişkileri genellikle belirli dönemlerde (örn. yıl sonunda) kesilir ve bakiye üzerinden mutabakat sağlanır.

Örnek senaryo

İki tacir, aralarındaki sürekli alım-satım ilişkisini kolaylaştırmak için yazılı bir cari hesap sözleşmesi yapar; bu sözleşmeye göre her ay gerçekleşen tüm alım-satım işlemleri tek bir hesaba kaydedilecek ve yıl sonunda hesap kesilerek bakiye talep edilecektir. Taraflardan biri, yıl ortasında yapılan tek bir satış işleminin bedelini ayrıca dava konusu yapmak isterse, bu talep cari hesap sözleşmesinin niteliğine aykırıdır — çünkü taraflar bu tür ayrı ayrı talep haklarından karşılıklı olarak vazgeçmiştir; talep edilebilecek olan, hesabın kesilmesinden sonra ortaya çıkacak net bakiyedir.

Sık yapılan hatalar

• Sözlü bir anlaşmayı cari hesap sözleşmesi saymak. TTK m.89/2 gereği yazılı şekil şartı sağlanmadan kurulan bir anlaşma geçersizdir; taraflar arasındaki ilişki cari hesap hükümlerine tabi olmaz.
• Hesaba geçirilen tek bir kalemi hesap kesilmeden ayrı dava konusu yapmaya çalışmak. Bu, sözleşmenin karşılıklı feragat mantığıyla çelişir.
• Cari hesap sözleşmesini basit bir "veresiye defteri" gibi düşünmek. Cari hesap, karşılıklı hak ve yükümlülüklerin hukuki sonuçları olan (örn. tek tek alacakların bağımsız talep edilememesi, zamanaşımının hesabın kesilmesine göre işlemesi) özel bir sözleşme türüdür.
• Yazılı şekil şartını basit bir ispat kolaylığı sanmak. Kanun bu şekli bir geçerlilik şartı olarak öngörür; yalnızca ispat kolaylığı değil, sözleşmenin hukuken var olup olmadığını belirleyen bir unsurdur.