İmar planına itiraz ve iptal davası: askı, süre ve mahkeme

İmar planları, bir bölgede hangi yapının, hangi yükseklikte, hangi yoğunlukta yapılabileceğini belirleyen düzenleyici işlemlerdir. Planın bir malikin taşınmazında yapılaşma hakkını sınırlaması, yol ve park gibi kamu hizmetlerine ayırması veya komşu parsellerde yapılaşmayı artırması, ciddi mülkiyet ve yaşam uyuşmazlıklarına yol açar. Bu yazı, imar planına karşı idari itiraz ve yargı yolu ile süreleri özetler.

İmar planı nedir? (3194 m.5)

3194 m.5: Nazım İmar Planı; bölge ve çevre düzeni planlarına uygun olarak halihazır haritalar üzerine çizilen ve arazi parçalarının genel kullanış biçimlerini, yerleşme alanlarının gelişme yön ve büyüklüklerini, nüfus yoğunluklarını, ulaşım sistemlerini gösteren plandır. Uygulama İmar Planı ise nazım imar planı esaslarına göre çizilen ve çeşitli bölgelerin yapı adalarını, yoğunluk ve düzenini, yolları ve uygulama etaplarını ayrıntılarıyla gösteren plandır.

m.8/b: imar planları Nazım İmar Planı ve Uygulama İmar Planından meydana gelir; belediye sınırları içinde kalan yerlerin planları ilgili belediyelerce yapılır veya yaptırılır ve belediye meclisince onaylanarak yürürlüğe girer. Belediye ve mücavir alan dışında planlar valilik tarafından onaylanır.

Planın ilanı ve idari itiraz (m.8)

Askı ve ilan. m.8/b: planlar onay tarihinden itibaren belediye başkanlığınca tespit edilen ilan yerlerinde ve ilgili idarelerin internet sayfalarında bir ay süreyle eş zamanlı olarak ilan edilir. Ayrıca imar planları ve değişikliklerinin nerede askıya çıktığına dair bilgilendirme ilanı, askı süresi ile eş zamanlı olarak ilgili muhtarlıkların panosunda duyurulur; plan değişikliği hakkında değişikliğe konu alanda görülebilir şekilde en az iki adet tabela ile 30 gün süreyle bilgilendirme yapılır (7221 sayılı Kanunla eklenen paragraf).

İtiraz. m.8/b: bir aylık ilan süresi içinde planlara itiraz edilebilir. Belediye başkanlığınca belediye meclisine gönderilen itirazlar ve planlar belediye meclisince on beş gün içinde incelenerek kesin karara bağlanır. Belediye ve mücavir alan dışında ise itirazlar valiliğe yapılır; valilik itirazları ve planları on beş gün içerisinde inceleyerek kesin karara bağlar.

İtirazın niteliği. İdari itiraz, zorunlu bir dava öncesi yol değildir; ancak plana yönelik hukuka aykırılık iddialarının erken aşamada ileri sürülmesi, hem idarenin planı düzeltmesine imkân verir hem de delil oluşturur. İtiraz dilekçesinde plan kararının hangi kısmına ve hangi sebeple itiraz edildiği, itiraz edenin taşınmaz bilgisi ve menfaati açıkça belirtilmelidir.

Alenilik. m.8: imar planları alenidir; aleniyeti sağlamak ilgili idarelerin görevidir. Belediye başkanlığı ve mülki amirlikler imar planının tamamını veya bir kısmını kopyalar veya kitapçık hâline getirerek ücret karşılığı isteyenlere verir.

İdari yargıda iptal davası

Dava açma hakkı. İmar planı, idari işlemdir; iptali için idare mahkemesinde iptal davası açılır (İYUK m.2/1-a). Plan; yetki, şekil, sebep, konu ve maksat yönlerinden hukuka aykırılıkla sakat olabilir:

• Yetki: planı onaylayan organın yetkisizliği.
• Şekil: bir aylık ilan süresinin uygulanmaması, askı ve muhtarlık duyurusu eksikliği, meclis kararı alınmaması.
• Sebep: plan kararının dayandığı teknik ve hukuki gerekçenin yokluğu veya gerçek olmaması (nüfus yoğunluğu verileri, ulaşım analizi, jeolojik etüt).
• Konu: planın üst ölçekli planlara (bölge planı, çevre düzeni planı, nazım imar planı) aykırılığı.
• Maksat: planın kamu yararı yerine belirli kişi veya kurumları kayırmak amacıyla yapılması (yetki saptırması).

Menfaat. İptal davasında davacının menfaatinin ihlal edilmiş olması gerekir (İYUK m.2/1-a). Plan kararı taşınmaz maliklerini, komşu parsel maliklerini ve plan değişikliğinden doğrudan etkilenen kişileri kapsar; plan kapsamındaki bölgede yaşamak tek başına yeterli olmayabilir, etkilenmenin doğrudan ve somut gösterilmesi gerekir.

Süre. İYUK m.7/1: dava açma süresi idare mahkemelerinde altmış gündür; m.7/4: ilanı gereken düzenleyici işlemlerde dava süresi ilan tarihini izleyen günden başlar. İmar planları bu bakımdan ilana bağlı işlemlerdir; süre, planın ilan tarihinden (askı süresinin sonundan değil, kanunda öngörülen ilan tarihinden) başlatılır. Askı sürecindeki eksiklikler dava süresinin hesabında tartışma konusu olabileceğinden, erken dava açmak güvenlidir.

Beş yıllık üst sınır. 3194 m.8'e 7221 sayılı Kanunla eklenen paragraf: kesinleşen imar planları veya parselasyon planlarına karşı kesinleşme tarihinden itibaren her hâlde beş yıl içinde dava açılabilir. Bu, planın kesinleştikten sonra sonsuza kadar dava konusu edilmesini önleyen bir sınırdır; beş yıl geçtikten sonra plan dava konusu edilemez.

Uygulama işlemlerine karşı. Plan iptal edilmemiş olsa bile, plana dayalı uygulama işlemleri (ruhsat, parselasyon, imar durumu) ayrıca dava konusu edilebilir; ancak plan kesinleşmişse ve beş yıl geçmişse, planın kendisinin hukuka aykırılığı ileri sürülemez.

Düzenleyici işlem olarak plan

İmar planı, birden fazla kişiyi bağlayan düzenleyici nitelikte işlemdir. İYUK m.7/4: düzenleyici işlemlerin uygulanması üzerine ilgililer düzenleyici işlem veya uygulanan işlem yahut her ikisi aleyhine birden dava açabilirler; düzenleyici işlemin iptal edilmemiş olması, buna dayalı işlemin iptaline engel olmaz. Bu, ruhsat veya parselasyon gibi uygulama işlemlerine karşı dava açılırken plana aykırılık iddiasının da ileri sürülebileceği anlamına gelir.

Yürütmenin durdurulması

İYUK m.27/1: dava açılması işlemin yürütülmesini durdurmaz. Bu nedenle plan uygulanırken (ruhsat verilirken, yapılar yükselirken) dava sonuçlanmayabilir. Yürütmenin durdurulması için m.27/2'deki şartlar birlikte aranır: telafisi güç veya imkânsız zarar ve açık hukuka aykırılık. Bina inşa edilirse geri dönüş güçleşeceğinden erken yürütmeyi durdurma istemi önem taşır; ayrıca imar planı iptali davasının sonucunda, plana dayalı yapı ruhsatlarına karşı ayrı dava açılması gerekebilir.

Kanun yolu. İdare mahkemesi kararına karşı istinaf (otuz gün) ve kanunda sayılan davalarda temyiz yolu vardır; imar planları ve parselasyon işlemlerinden kaynaklanan davalar İYUK m.46/1-g uyarınca temyize açık davalar arasında sayılır.

Plan değişikliği ve revizyon

m.8/b: onaylanmış planlarda yapılacak değişiklikler de aynı usullere (belediye meclisi onayı, bir aylık ilan, itiraz, meclis kararı) tabidir. Yani plan değişikliği de ayrı bir idari işlem olup, ayrıca ilan edilir ve dava konusu olabilir. Planlar, plan değişiklikleri ve revizyonlar, Bakanlıkça oluşturulan elektronik ortama yüklenmek ve Plan İşlem Numarası almak zorundadır (7221 sayılı Kanunla eklenen hüküm); bu numara olmadan yapılan plan işlemleri usul sakatlığı iddiasına yol açabilir.

Örnek senaryo

Y, oturduğu mahallede bir parselin imar planı değişikliğiyle konut alanından yüksek yoğunluklu ticaret alanına dönüştürüldüğünü öğrenmiştir. Değişiklik belediye meclisince onaylanmış ve ilan edilmiştir. Y'nin evi, bu parselin hemen bitişiğindedir.

1. Askı ve itiraz. Plan, onay tarihinden itibaren bir ay ilan edilir; Y bu süre içinde belediyeye itiraz edebilir (m.8/b). Belediye meclisi itirazı on beş gün içinde karara bağlar.
2. Menfaat. Y, komşu parsel maliki olarak, yoğunluk artışının ışık, manzara, trafik ve altyapı üzerindeki etkisini somut belgelerle göstermelidir.
3. Dava süresi. Y, altmış gün içinde idare mahkemesinde iptal davası açabilir (İYUK m.7/1); düzenleyici işlemin ilan tarihinden başladığı hususu (m.7/4) dikkate alınarak erken hareket eder.
4. Sebepler. Y, dilekçesinde şekil (askı ve tabela eksikliği), sebep (yoğunluk verilerinin gerçeğe aykırılığı, altyapı yetersizliği) ve konu (nazım imar planına aykırılık) sakatlıklarını ileri sürer.
5. Yürütmenin durdurulması. Y, henüz ruhsat verilmeden yürütmeyi durdurma ister; telafisi güç zarar olarak plan uygulanınca yükselecek yapının geri döndürülemezliğini, açık hukuka aykırılık olarak ise şekil eksikliklerini gösterir (m.27/2).
6. Uygulama işlemleri. Ruhsat verilirse Y, ruhsata karşı da ayrı dava açar; planın iptal edilmemiş olması ruhsatın iptaline engel olmaz (m.7/4).
7. Beş yıl sınırı. Plan kesinleştikten sonra beş yıl geçerse planın kendisi dava konusu yapılamaz (m.8).
8. Kanun yolu. İdare mahkemesi kararına karşı istinaf ve temyiz mümkündür (İYUK m.45-46).

Sık yapılan hatalar

• Bir aylık askı süresini kaçırmak. İdari itiraz bu süre içinde yapılır (m.8/b).
• Dava süresini askı süresine bağlamak. Dava açma süresi ilan tarihinden itibaren altmış gündür (İYUK m.7).
• Beş yıllık sınırı bilmemek. Kesinleşen planlara karşı her hâlde beş yıl içinde dava açılabilir.
• Menfaati somutlaştırmamak. İlişkinin doğrudan ve somut gösterilmesi gerekir.
• Yürütmenin durdurulmasını geciktirmek. Yapı yükseldikten sonra telafisi güç zarar tartışması ağırlaşır.
• Yalnızca planı dava etmek. Uygulama işlemleri ayrıca dava konusu yapılabilir.
• Plan değişikliğinin ayrı işlem olduğunu unutmak. Her değişiklik yeniden ilan edilir ve dava konusu olur.
• Eksik şekil sakatlıklarını (tabela, muhtarlık ilanı, Plan İşlem Numarası) araştırmamak. Bunlar iptal sebebi olabilir.