Sigortacının rücu hakkı: halefiyet ve sınırları

Sigortacı, tazminatı ödedikten sonra zararı doğuran kişiden ya da bazı hâllerde sigorta ettirenden ödediği tutarı geri isteyebilir. Bu hak rücu veya halefiyet olarak adlandırılır ve hem sigortacı hem de dava edilen taraf için hesap gerektirir.

Halefiyet: sigortacı sigortalının yerine geçer

Mal sigortalarında. TTK m.1472/1: sigortacı, sigorta tazminatını ödediğinde, hukuken sigortalının yerine geçer. Sigortalının, gerçekleşen zarardan dolayı sorumlulara karşı dava hakkı varsa bu hak, tazmin ettiği bedel kadar, sigortacıya intikal eder.

Bu bir kanuni halefiyettir: sigortalının haklarını sigortacı ayrıca temlik almadan kullanır. Sonuçları şunlardır:

• Sigortacının rücu hakkı sigortalının sorumluya karşı sahip olduğu hakla sınırlıdır. Sigortalının sorumluya karşı hakkı yoksa (ör. sorumlu ile sigortalı arasındaki geçerli bir ibra) sigortacının da hakkı yoktur.
• Sigortacı yalnızca ödediği tutar için halef olur; ödemediği kısım için hak sigortalıda kalır. m.1472/2: sigortacı zararı kısmen tazmin etmişse sigortalı kalan kısımdan dolayı sorumlulara karşı sahip olduğu başvurma hakkını korur.
• Sorumlulara karşı bir dava veya takip başlatılmışsa, sigortacı, mahkemenin veya diğer tarafın onayı gerekmeksizin, sigortalısına yaptığı ödemeyi ispat ederek dava veya takibi kaldığı yerden devam ettirebilir.

Sigortalının yükümlülüğü. m.1472/2: sigortalı, sigortacıya geçen haklarını ihlal edici şekilde davranırsa sigortacıya karşı sorumlu olur. Örneğin sigortalı, kaskodan ödeme aldıktan sonra sorumlu ile bu zarar için ibra sözleşmesi yaparsa sigortacının rücu hakkını zedeler.

Sorumluluk sigortalarında aynı ilke TTK m.1481'de tekrar edilir: sigortacı, sigorta tazminatını ödedikten sonra hukuken sigortalı yerine geçer; sigortalı veya zarar gören, sigortacıya geçen haklarını ihlal edici şekilde davranırsa sigortacıya karşı sorumlu olur.

Rücu edilebilecek kişiler

Sigortacı, sigortalının zarar veren üçüncü kişiye karşı sahip olduğu haklara dayanarak rücu eder. Bu nedenle rücu davasının hukuki niteliği (haksız fiil, sözleşme ihlali vb.) sigortalının hakkının niteliğine göre belirlenir.

Trafik kazalarında rücu iki yönlü düşünülmelidir:

1. Zarar verene rücu. Kasko sigortacısı, aracın hasarını ödedikten sonra kazadan sorumlu sürücü, işleten ve onların trafik sigortacısına yönelir. Zarar verenin sorumluluğu KTK m.85 ve devamı ile TBK'nın haksız fiil hükümlerine göre belirlenir (KTK m.90).

2. Sigorta ettirene rücu. KTK m.95/1 uyarınca sigorta sözleşmesinden doğan ve tazminat yükümlülüğünün kaldırılması veya azaltılması sonucunu doğuran hâller zarar görene karşı ileri sürülemez. m.95/2: ödemede bulunan sigortacı, sigorta sözleşmesine ve bu sözleşmeye ilişkin kanun hükümlerine göre, tazminatın kaldırılmasını veya azaltılmasını sağlayabileceği oranda sigorta ettirene başvurabilir.

Yani zarar görene ödeme yapılır, ancak sigorta ettirenin poliçeye aykırı davranışı (ör. kanunda ve genel şartlarda sayılan rücu sebepleri) varsa sigortacı ödediği tutarı sigorta ettirenden geri isteyebilir. Hangi hâllerin rücu sebebi olduğu genel şartlarda belirlenir; dava öncesi güncel genel şartlar okunmalıdır.

Kanunun koyduğu sınırlar

1. Takas yasağı. TTK m.1480/1: sigortacı, zarar görene ödeyeceği sigorta tazminatını, sigorta sözleşmesinden doğan alacakları ile takas edemez. Yani sigortacı, sigorta ettirenden olan prim alacağını zarar gören kişinin tazminatından mahsup edemez.

2. Hayat sigortasında halefiyet yoktur. TTK m.1491/3: 1472. madde hükmü hayat sigortalarında uygulanmaz. Sigorta bedelini ödeyen hayat sigortacısı, ölüme neden olan üçüncü kişiye rücu edemez ve alacağın sigorta şirketine temliki de geçersizdir.

3. Rücu edilen borç, sigortalının hakkı kadardır. Sigortalının kusuru varsa (müterafik kusur), sigortalının sorumluya karşı hakkı bu oranda azalır; sigortacı da ancak bu oranda halef olur.

4. Ödeme kanıtı. Sigortacı, m.1472/1 uyarınca dava veya takibi devam ettirmek için sigortalısına yaptığı ödemeyi ispat etmelidir. Ödeme dekontu, hasar dosyası ve ekspertiz raporu bu nedenle önem taşır.

Zamanaşımı

Genel kural. Halefiyet yoluyla rücu edilen hak, sigortalının sorumluya karşı sahip olduğu hakkın tabi olduğu zamanaşımına göre işler; çünkü sigortacı o hakkın halefidir.

Trafik kazaları. KTK m.109/4: motorlu araç kazalarında tazminat yükümlülerinin birbirlerine karşı rücu hakları, kendi yükümlülüklerini tam olarak yerine getirdikleri ve rücu edilecek kimseyi öğrendikleri günden başlayarak iki yılda zamanaşımına uğrar.

m.109/3: zamanaşımı tazminat yükümlüsüne karşı kesilirse sigortacıya karşı da kesilmiş olur; sigortacı bakımından kesilen zamanaşımı yükümlü bakımından da kesilmiş sayılır.

Rücu talep edecek sigortacı bakımından süre, yükümlülüğünü tam olarak yerine getirdiği ve rücu edilecek kişiyi öğrendiği tarihten işlemeye başlar; bu nedenle ödemenin tarihi ve sorumlunun öğrenilme tarihi dosyada net olmalıdır.

Sigorta ettirenin ve rücu edilenin savunmaları

• Sigortacının hakkı yok/azalmıştır: sigortalıya karşı geçerli ibra, önceki tazmin veya müterafik kusur.
• Ödemenin yersizliği: sigortacı sigortalıya zaten sorumlu olmadığı bir zararı ödemişse, bu ödemenin rücu konusu yapılabilmesi tartışmalıdır.
• Zamanaşımı: özellikle KTK m.109/4'teki iki yıllık süre.
• Kapsam dışı zarar: sigortacı yalnızca ödediği zarar kalemleri için halef olur; sözleşme kapsamına girmeyen bir kalem ödenmişse bunun için rücu hakkı ayrıca incelenir.

Örnek senaryo

E'nin aracı, F'nin kusurlu sürüşü nedeniyle hasar görmüş, E'nin kasko sigortacısı onarım bedelini E'ye ödemiştir. F'nin aracının trafik sigortası geçerlidir.

1. Halefiyet. Kasko sigortacısı, ödediği tutar kadar E'nin F'ye karşı hakkına halef olur (TTK m.1472/1).
2. Kimlere karşı? F'ye ve F'nin trafik sigortacısına (TTK m.1478'deki doğrudan dava hakkı, sigortalının sorumluya karşı sahip olduğu hakka dayanır).
3. Kapsam. Kasko sigortacısının rücu edebileceği tutar, E'nin F'den isteyebileceği zarar ile ödenen bedelin küçüğüdür. E'nin kusuru varsa bu oranda azalma olur.
4. Ödeme kanıtı. Sigortacı, dava açarken E'ye yaptığı ödemeyi belgeler.
5. Süre. Sigortacı ödemeyi yaptığı ve sorumluyu öğrendiği tarihten itibaren iki yıl içinde hareket etmelidir (KTK m.109/4).
6. E'nin davranışı. E, ödeme aldıktan sonra F ile ibra sözleşmesi imzalamışsa, sigortacının hakkını ihlal ettiği için sigortacıya karşı sorumlu olur.

Sık yapılan hatalar

• Ödeme yapılmadan rücu davası açmak. Halefiyet ödemeyle doğar.
• Ödemenin ispat edilmemesi. m.1472/1, ispatı şart koşar.
• Zamanaşımını atlamak. Trafik kazalarında iki yıllık sürenin işlemeye başladığı tarih net belirlenmelidir.
• Hayat sigortasında rücu aramak. m.1491/3 bunu engeller.
• Sigortalıdan alınan ibrayı önemsememek. Sigortalı, geçerli bir ibra ile sigortacının hakkını ortadan kaldırmış olabilir.
• Sigortalının kusurunu görmezden gelmek. Rücu edilen tutar, sigortalının sorumluya karşı hakkıyla sınırlıdır.
• Tazminatın sigorta ettirene rücu şartlarını genel şartlarda kontrol etmemek. KTK m.95/2, kapsamı sözleşme ve kanuna bırakır.