Hukuk davasında tanık dinlenmesi: liste, davet, çekinme ve dinleme usulü

Tanık delili, hukuk davalarında en sık başvurulan ama en çok usul hatası yapılan delillerden biridir. Tanık dinletme usulü HMK m.240 ve devamında düzenlenir. Özellikle tanık listesinin verilmesi ve adres bildirilmesi konusundaki hatalar, tanık delilinin tamamen kaybına yol açabilir.

Kimler tanık olabilir? (m.240/1)

Davada taraf olmayan kişiler tanık olarak gösterilebilir. Davanın tarafı (davacı, davalı, müdahil) tanık olamaz; onların beyanı isticvap veya yemin kapsamında değerlendirilir.

Tanık listesi (m.240/2)

• İçerik: tanık gösteren taraf, tanık dinletmek istediği vakıayı ve dinlenilmesi istenen tanıkların adı ve soyadı ile tebliğe elverişli adreslerini içeren listeyi mahkemeye sunar. Hangi tanığın hangi vakıa için gösterildiği açık yazılmalıdır.
• İkinci liste yasağı: bu listede gösterilmemiş olan kimseler tanık olarak dinlenemez ve ikinci bir liste verilemez. Bu nedenle listeyi hazırlarken tüm tanıklar (yedekler dâhil) baştan yazılmalıdır.
• Adres eksikliği (m.240/3): tanık listesinde adres gösterilmemiş veya gösterilen adreste tanık bulunamamışsa, tarafa adres göstermesi için işin niteliğine uygun kesin süre verilir. Bu süre içinde adres gösterilmez veya gösterilen yeni adres de doğru değilse bu tanığın dinlenilmesinden vazgeçilmiş sayılır.
• Mahkemenin sınırlaması (m.241): mahkeme, gösterilen tanıklardan bir kısmının tanıklığı ile ispat edilmek istenen husus hakkında yeter derecede bilgi edindiği takdirde, geri kalanların dinlenilmemesine karar verebilir.

Davet ve gelmeme (m.243, m.245)

• Davetiye: tanık davetiye ile çağrılır; ancak davetiye gönderilmeden taraflarca hazır bulundurulan tanık da dinlenir. Tanık listesi için kesin süre verildiği ve dinlenme gününün belirlendiği hâllerde, liste verilmemiş olsa dahi taraf o duruşmada tanığı hazır bulundurursa tanıklar dinlenir (m.243/1).
• Tebliğ süresi: davetiyenin duruşma gününden en az bir hafta önce tebliğ edilmiş olması gerekir; acele hâllerde daha önce gelmesine karar verilebilir (m.243/2).
• Elektronik davet: telefon, faks, elektronik posta gibi araçlarla davet yapılabilir; ancak davete rağmen gelmemeye bağlanan sonuçlar bu durumda uygulanmaz (m.243/3).
• Gelme zorunluluğu (m.245/1): kanunda gösterilen hükümler saklı kalmak üzere, tanıklık için çağrılan herkes gelmek zorundadır. Usulüne uygun çağrıldığı hâlde mazeret bildirmeksizin gelmeyen tanık zorla getirtilir, gelmemesinin sebep olduğu giderlere ve kanunda gösterilen sınıra kadar disiplin para cezasına hükmolunur.

Tanıklıktan çekinme ve tanıklara itiraz (m.248-255)

• Çekinme (m.250/1): beyanı, tanığa veya yakınlarına doğrudan maddi zarar verecekse; tanığın veya yakınlarının şeref veya itibarını ihlal edecek ya da ceza soruşturmasına veya kovuşturmasına sebep olacaksa tanıklıktan çekinilebilir.
• Çekinme hakkının kalkması (m.251/1): bazı hâllerde (örneğin bir hukuki işlemin yapılması sırasında tanık olarak bulunmuş kişinin o işlemin esası ve içeriği hakkında, aile bireylerinin doğum, ölüm veya evlenmesinden kaynaklanan olaylar hakkında) çekinme hakkı kullanılamaz.
• Tanığa itiraz (m.255): tanığın davada yararı bulunmak gibi tanıklığının doğruluğu konusunda kuşkuyu gerektiren sebepler varsa, iki taraftan biri bunu iddia ve ispat edebilir. Kendi tanığına itiraz için de bu hüküm işletilebilir.

Dinleme usulü (m.254-262)

1. Kimlik ve ilişki (m.254): tanıktan adı, soyadı, doğum tarihi, mesleği, adresi, taraflarla akrabalığı veya başka bir yakınlığı ile tanıklığına duyulacak güveni etkileyebilecek bir durumu olup olmadığı sorulur.
2. Görevin önemi (m.256): tanığa dinlenmeden önce gerçeği söylemesinin önemi ve yalan tanıklık suçundan cezalandırılacağı hatırlatılır.
3. Yemin (m.258): yemin, tanığın dinlenilmesinden önce eda edilir; yemin sırasında hâkim dâhil hazır bulunan herkes ayağa kalkar.
4. Dinleme yeri (m.259): tanıklar davaya bakan mahkemede dinlenir; gerekirse olayın gerçekleştiği yerde, hasta veya engelli tanık ise bulunduğu yerde dinlenir.
5. Bilgi verme (m.260): tanık dinlenmeden önce hâkim tarafından tanıklık yapacağı olayla ilgili bilgi verilir.
6. Ayrı ayrı dinleme (m.261/1): tanıklar hâkim tarafından ayrı ayrı dinlenir; biri dinlenirken henüz dinlenmemiş olanlar salonda bulunamaz; gerektiğinde yüzleştirilirler.
7. Sözlü anlatım (m.261/2): tanık bildiğini sözlü olarak açıklar ve sözü kesilmeden dinlenir; yazılı notlar kullanamaz, ancak tarih ve rakamlar için hâkim izniyle yazılarına bakabilir.
8. Tarafların davranışı (m.262): tarafların tanığın sözünü kesmeleri, söz veya hareketle onu övmeleri veya tahkir etmeleri yasaktır.
9. Sorular: tanığa sorular, dinleme sırasında taraflarca hâkim aracılığıyla yöneltilebilir; hâkim de açıklık için ek soru sorabilir (m.261/3).

Uygulama ipuçları

• Listeyi eksiksiz hazırlayın. Tanıklar hangi vakıa için gösterildiği ve güncel adresleriyle yazılmalı; tebliğe elverişli adres bilgisi olmayan tanık için kesin süre verildiğinde derhâl adres bildirilmelidir.
• Yedek tanık gösterin. İkinci liste verilemediğinden, listedeki tanığın gelmemesi ihtimaline karşı liste geniş tutulabilir; mahkeme gereksiz gördüğü tanığı dinlemeyebilir (m.241).
• Tanığı hazır bulundurun. Tanık listesi için kesin süre verildiği hâllerde tanığın duruşmada hazır bulundurulması dinlenmesini sağlar (m.243/1).
• Vakıaya odaklanın. Tanık, kendi gözlemlediği vakıaları anlatır; hukuki değerlendirme yapmaz.
• Senetle ispat gereken işlemde tanık dinlenebilmesi için ayrıca m.200-203 şartları aranır (ayrı yazı).

Örnek senaryo

E, işçi alacağı davasında fazla mesai yaptığını iddia etmekte ve iki çalışma arkadaşını tanık göstermek istemektedir.

1. Liste. E, tanık listesinde vakıayı (fazla mesai yapıldığı) yazar ve iki tanığın adı, soyadı ve tebliğe elverişli adresini bildirir (m.240/2).
2. Adres. Tanıklardan birinin adresi yanlış çıkar; mahkeme kesin süre verir; E süre içinde doğru adresi bildirir (m.240/3).
3. Davetiye. Davetiyeler duruşmadan en az bir hafta önce tebliğ edilir (m.243/2).
4. Gelmeme. Tanıklardan biri mazeretsiz gelmez; zorla getirtilir ve disiplin para cezası uygulanır (m.245/1).
5. Kimlik. Duruşmada tanığa taraflarla ilişkisi sorulur; tanık davalının işvereni ile arasında husumet olup olmadığını belirtir (m.254).
6. İtiraz. Davalı, tanığın davada yararı olduğunu ileri sürerek tanığa itiraz eder (m.255); mahkeme itirazı değerlendirir.
7. Yemin ve dinleme. Tanık yemin ettikten sonra ayrı ayrı dinlenir; ikinci tanık salonda bulunmaz (m.258, m.261/1).
8. Sonuç. Hâkim tanık beyanlarını diğer delillerle birlikte serbestçe değerlendirir (m.198).

Sık yapılan hatalar

• Tanık listesinde adres göstermemek. Kesin süre içinde bildirilmezse tanıktan vazgeçilmiş sayılır (m.240/3).
• İkinci liste verebileceğini sanmak. İkinci liste verilemez (m.240/2).
• Tanığı hangi vakıa için gösterdiğini yazmamak. Liste vakıayı da içermelidir.
• Tanığa itirazı geç yapmak. Kuşku sebepleri zamanında ileri sürülmelidir (m.255).
• Tanığı hazırlama sırasında yönlendirmek. Tanığa yönlendirici sorular sormak veya sözünü kesmek yasaktır (m.262).
• Yemin öncesi dinleme yapılmasına göz yummak. Tanığın yemini dinlemeden önce eda edilir (m.258/1).
• Çekinme hakkını bilmeden tanığı zorlamak. Yakınlık ve maddi zarar hâllerinde çekinme mümkündür (m.250).
• Senetle ispat gereken işlemde tanıkla yetinmek. m.200-203 şartları ayrıca aranır.