Trafik kazasında maddi tazminat: kim, kimden, neyi ister?

Trafik kazasından doğan maddi zararın tazmini iki kanunun birlikte uygulanmasıyla çözülür: özel hüküm olarak Karayolları Trafik Kanunu (KTK), genel hüküm olarak Türk Borçlar Kanunu (TBK). Kimin sorumlu olduğu, hangi kalemlerin istenebileceği ve hangi sürede dava açılacağı bu iki metnin birlikte okunmasıyla belirlenir.

İşletenin sorumluluğu (KTK m.85)

KTK m.85/1: bir motorlu aracın işletilmesi bir kimsenin ölümüne veya yaralanmasına yahut bir şeyin zarara uğramasına sebep olursa, motorlu aracın bir teşebbüsün unvanı veya işletme adı altında ya da bu teşebbüs tarafından kesilen biletle işletilmesi hâlinde, motorlu aracın işleteni ve bağlı olduğu teşebbüsün sahibi, doğan zarardan müştereken ve müteselsilen sorumlu olurlar.

Bu, kusursuz sorumluluktur: zarar görenin işletenin kusurunu ispat etmesi gerekmez. Sorumluluğun temeli, aracın işletilmesinden doğan tehlikedir.

m.85/son: işleten ve araç işleticisi teşebbüs sahibi, aracın sürücüsünün veya aracın kullanılmasına katılan yardımcı kişilerin kusurundan kendi kusuru gibi sorumludur. Yani tazminat davası, kazayı yapan sürücü kadar işletene de yöneltilebilir.

İşletilme hâlinde olmayan araç. m.85/3: işletilme hâlinde olmayan bir motorlu aracın sebep olduğu trafik kazasından dolayı işletenin sorumlu tutulabilmesi için zarar görenin, kazanın oluşumunda işleten veya eylemlerinden sorumlu tutulduğu kişilere ilişkin bir kusurun varlığını veya araçtaki bozukluğun kazaya sebep olduğunu ispat etmesi gerekir. Örneğin park hâlindeki aracın el frenine ilişkin bir bozukluk nedeniyle kaymasında ispat yükü zarar görene geçer.

Yardım edenin zararı. m.85/4: işleten, hâkimin takdirine göre kendi aracının katıldığı bir kazadan sonra yapılan yardım çalışmalarından dolayı yardım edenin maruz kaldığı zarardan da sorumlu tutulabilir.

Sorumluluktan kurtulma ve indirim (KTK m.86)

KTK m.86/1: işleten veya araç işleticisinin bağlı olduğu teşebbüs sahibi, kendisinin veya eylemlerinden sorumlu tutulduğu kişilerin kusuru bulunmaksızın ve araçtaki bir bozukluk kazayı etkilemiş olmaksızın, kazanın:

• bir mücbir sebepten, veya
• zarar görenin veya bir üçüncü kişinin ağır kusurundan

ileri geldiğini ispat ederse sorumluluktan kurtulur.

Bu koşulların hepsi birlikte aranır; ispat yükü işletendedir. İşleten kusurluysa ya da araçtaki bozukluk kazaya etki etmişse kurtulma mümkün değildir.

m.86/2: sorumluluktan kurtulamayan işleten, kazanın oluşunda zarar görenin kusurunun bulunduğunu ispat ederse, hâkim durum ve şartlara göre tazminat miktarını indirebilir. Bu, müterafik kusur uygulamasıdır; TBK m.52 ile birlikte okunur.

Özel durumlar

Hatır taşıması. KTK m.87/1: yaralanan veya ölen kişi hatır için karşılıksız taşınmaktaysa veya araç hatır için karşılıksız verilmişse, işletenin sorumluluğu genel hükümlere tabidir. Bu durumda m.85'teki kusursuz sorumluluk yerine TBK'nın genel hükümleri uygulanır.

Araçtaki eşya. m.87/2: zarar görenin beraberinde bulunan bagaj ve benzeri eşya dışında araçta taşınan eşyanın uğradığı zararlar da genel hükümlere tabidir.

Birden çok sorumlu. KTK m.88/1: bir motorlu aracın katıldığı kazada üçüncü kişinin uğradığı zarardan birden fazla kişi tazminatla yükümlüyse bunlar müteselsil sorumlu tutulur. m.88/2: aralarındaki ilişkide zarar, olayın bütün şartları değerlendirilerek paylaştırılır; işletme tehlikeleri başka türlü paylaştırmayı haklı göstermedikçe işletenler kusurları oranında zarara katlanırlar. Bu nedenle davalılardan biri tüm tazminatı ödese bile diğer sorumlulara rücu edebilir (TBK m.62).

Birden çok araç. KTK m.89: birden çok motorlu aracın katıldığı kazada işletenlerden biri bedensel zarara uğrarsa, işletenler kendilerine düşen kusur oranında zararı gidermekle yükümlüdür. Bir şeyin (araç gibi) zarara uğraması hâlinde ise zarar gören, ancak zarar veren işletenin veya sorumlu olduğu kişinin kusurunu, geçici temyiz gücü kaybını veya araçtaki bozukluğu ispat ederse tazminat alabilir. Yani iki aracın çarpıştığı kazada araç hasarı bakımından kusur ispatı esastır.

Hangi kalemler istenebilir?

TBK m.49/1: kusurlu ve hukuka aykırı bir fiille başkasına zarar veren, bu zararı gidermekle yükümlüdür. KTK m.90 da, özel düzenleme bulunmayan hususlarda TBK'nın haksız fiil hükümlerinin uygulanacağını belirtir.

Ölüm hâlinde (TBK m.53): cenaze giderleri; ölüm hemen gerçekleşmemişse tedavi giderleri ile çalışma gücünün azalmasından veya yitirilmesinden doğan kayıplar; ölenin desteğinden yoksun kalan kişilerin kayıpları.

Bedensel zararlarda (TBK m.54): tedavi giderleri; kazanç kaybı; çalışma gücünün azalmasından veya yitirilmesinden doğan kayıplar; ekonomik geleceğin sarsılmasından doğan kayıplar.

Maddi hasarda: aracın onarım bedeli veya gerçek zararı. Değer kaybı, çekici/kurtarma giderleri gibi kalemler zarar kalemleri olarak talep edilir; ancak trafik sigortası kapsamına girip girmediği KTK m.92 ve genel şartlara göre ayrıca değerlendirilir.

Manevi tazminat (TBK m.56): bedensel bütünlüğün zedelenmesinde hâkim, olayın özelliklerini göz önünde tutarak zarar görene uygun bir miktar paranın manevi tazminat olarak ödenmesine karar verebilir. Ağır bedensel zarar veya ölüm hâlinde zarar görenin veya ölenin yakınlarına da manevi tazminat verilebilir. Manevi tazminat trafik sigortasının kapsamı dışında sayılır (KTK m.92); bu kalem doğrudan işletene ve sürücüye yöneltilir.

İspat ve tazminatın belirlenmesi

TBK m.50/1: zarar gören, zararını ve zarar verenin kusurunu ispat yükü altındadır. KTK'daki kusursuz sorumluluk hâllerinde kusur ispatı aranmaz; zararın ve illiyet bağının ispatı ise yine zarar görene aittir.

TBK m.50/2: uğranılan zararın miktarı tam olarak ispat edilemiyorsa hâkim, olayların olağan akışını ve zarar görenin aldığı önlemleri göz önünde tutarak zararın miktarını hakkaniyete uygun olarak belirler.

TBK m.51: hâkim, tazminatın kapsamını ve ödenme biçimini, durumun gereğini ve özellikle kusurun ağırlığını göz önüne alarak belirler. Tazminatın irat biçiminde ödenmesine hükmedilirse borçlu güvence göstermekle yükümlüdür.

TBK m.52: zarar gören zararı doğuran fiile razı olmuş veya zararın doğmasında ya da artmasında etkili olmuş yahut tazminat yükümlüsünün durumunu ağırlaştırmışsa hâkim tazminatı indirebilir veya tamamen kaldırabilir.

Bilirkişi incelemesi çoğu dosyada zorunlu hâle gelir: HMK m.266/1 uyarınca çözümü özel veya teknik bilgiyi gerektiren hâllerde bilirkişiye başvurulur; ancak hukuki değerlendirme hâkime aittir.

Ceza davasıyla ilişki

TBK m.74/1: hâkim, zarar verenin kusurunun olup olmadığı hakkında karar verirken ceza hukukunun sorumlulukla ilgili hükümleriyle bağlı değildir; ceza hâkimi tarafından verilen beraat kararıyla da bağlı değildir. m.74/2: ceza hâkiminin kusurun değerlendirilmesine ve zararın belirlenmesine ilişkin kararı da hukuk hâkimini bağlamaz.

Bu nedenle ceza dosyasındaki kusur raporu delil olarak önemlidir; ancak hukuk mahkemesi kendi kusur değerlendirmesini yapar.

Faiz

TBK m.117/2: haksız fiilde fiilin işlendiği tarihte borçlu temerrüde düşmüş olur. Yani haksız fiil tazminatında ihtara gerek yoktur; temerrüt kaza tarihinde başlar. Ancak zorunlu trafik sigortacısı bakımından temerrüt, sigorta hukukunun kendi kurallarına (başvuru, belge tamlığı) göre değerlendirilir; bu konuda güncel genel şartlar ve TTK m.1427 dikkate alınır.

Dikkat: 16/7/2026 tarihli 7589 sayılı Kanunla TBK m.55'e eklenen fıkralar, çalışma gücü kaybı ve destekten yoksun kalma tazminatlarında kanuni faizin başlangıcını yeniden düzenlemiştir. Ayrıntı ilgili yazılarda ele alınmıştır: kazancın bilindiği döneme ilişkin tutara olay tarihinden, bilinemeyen döneme ilişkin tutara ise karar tarihinden itibaren kanuni faiz işletilir. Yeni düzenlemenin derdest davalara uygulanıp uygulanmayacağı geçiş hükümlerine göre ayrıca kontrol edilmelidir.

Zamanaşımı

KTK m.109/1: motorlu araç kazalarından doğan maddi zararların tazminine ilişkin talepler, zarar görenin zararı ve tazminat yükümlüsünü öğrendiği tarihten başlayarak iki yıl ve her hâlde kaza gününden başlayarak on yıl içinde zamanaşımına uğrar.

m.109/2: dava, cezayı gerektiren bir fiilden doğar ve ceza kanunu bu fiil için daha uzun zamanaşımı öngörmüşse, bu süre maddi tazminat talepleri için de geçerlidir. Trafik kazalarında taksirle yaralama veya ölüme sebebiyet suçları bakımından ceza zamanaşımı çoğu zaman iki yıldan uzun olduğundan bu hüküm uygulamada önemlidir.

m.109/3: zamanaşımı tazminat yükümlüsüne karşı kesilirse sigortacıya karşı da kesilmiş olur; sigortacıya karşı kesilen süre de yükümlü bakımından kesilmiş sayılır.

TBK m.72/2 bir başka koruma sağlar: haksız fiil dolayısıyla zarar gören bakımından bir borç doğmuşsa zarar gören, tazminat istemi zamanaşımına uğramış olsa bile bu borcu ifadan kaçınabilir (def'i olarak).

Örnek senaryo

H, ticari taksi olarak işletilen bir araçla giderken, J'nin ışık ihlali yapan aracı tarafından çarpılmış ve yaralanmıştır. H'nin aracı hasar görmüştür.

1. Sorumlular. J'nin aracının işleteni ve sürücüsü KTK m.85/1 ve son fıkra uyarınca sorumludur; işletenin kusuru aranmaz.
2. Bedensel zarar. İki araç kazaya karıştığından KTK m.89/1 uyarınca işletenler kusur oranında sorumludur. H'nin kusuru yoksa J'nin işleteni tüm zararı karşılar.
3. Araç hasarı. KTK m.89/2 uyarınca H, J veya işletenin kusurunu ispat etmelidir; kusur raporu, trafik kazası tespit tutanağı ve bilirkişi incelemesi bu nedenle önemlidir.
4. Sigortacı. J'nin aracının zorunlu sigortası varsa H önce sigortacıya yazılı başvuru yapar (KTK m.97); cevap alamazsa dava veya tahkim yoluna gider.
5. Kalemler. Tedavi giderleri, kazanç kaybı ve çalışma gücü kaybı TBK m.54 kapsamında istenir; manevi tazminat ise sigorta kapsamı dışında olduğundan doğrudan işleten ve sürücüden istenir.
6. Sorumluluktan kurtulma. J'nin işleteni, kazanın H'nin ağır kusurundan ileri geldiğini ve kendisinde kusur bulunmadığını ispat ederse m.86/1 uyarınca kurtulabilir; aksi hâlde H'nin kusuru varsa tazminat indirilebilir (m.86/2).
7. Süre. H, zararı ve sorumluyu öğrendiği tarihten itibaren iki yıl içinde harekete geçmelidir.

Sık yapılan hatalar

• Sadece sürücüyü davalı göstermek. İşleten ve sigortacı da sorumlu olabilir.
• Araç hasarında kusur ispatını atlamak. İki aracın çarpışmasında araç hasarı için m.89/2 uyarınca kusur ispatı gerekir.
• Ceza dosyasındaki kararla yetinmek. TBK m.74 uyarınca hukuk hâkimi bağlı değildir.
• Manevi tazminatı sigortacıdan istemek. m.92 uyarınca sigorta kapsamı dışında kalır.
• Süreyi ceza kararına bağlı beklemek. İki yıllık süre, zararı ve yükümlüyü öğrenmeden itibaren işler; ceza davasının sürmesi süreyi kendiliğinden durdurmaz.
• Zarar kalemlerini eksik saymak. TBK m.53 ve m.54'teki kalemler ayrı ayrı değerlendirilmelidir.
• Müterafik kusuru gözetmemek. m.86/2 ve TBK m.52 tazminatın indirilmesine yol açabilir.
• Faiz başlangıcını yanlış hesaplamak. Haksız fiilde temerrüt kaza tarihindedir (TBK m.117/2); ancak 7589 sayılı Kanunla eklenen m.55 hükümleri bazı kalemler için ayrı kural getirmiştir.