Çek ve karşılıksız çek: ibraz süresi, sonuçlar ve yaptırımlar

Çek, bankadan alacaklı olan düzenleyenin, bankaya (muhataba) belirli bir bedeli hamile ödemesi için verdiği havale niteliğinde kambiyo senedidir. Bono ve poliçeden farklı olarak çekte vade yoktur; her zaman görüldüğünde ödenir. Bu özellik, çeki ödeme aracı hâline getirir ve karşılıksız çeke karşı cezai yaptırımlar öngörülmesini gerektirir.

Çekin unsurları (TTK m.780)

TTK m.780/1: çek;

• a) Senet metninde "çek" kelimesini,
• b) Kayıtsız ve şartsız belirli bir bedelin ödenmesi için havaleyi,
• c) Ödeyecek kişinin (muhatabın) ticaret unvanını,
• d) Ödeme yerini,
• e) Düzenlenme tarihini ve yerini,
• f) Düzenleyenin imzasını,
• g) Banka tarafından verilen seri numarasını,
• h) Karekodu,

içerir. m.781/1: bu unsurlardan birini içermeyen senet, bazı tamamlayıcı hâller dışında çek sayılmaz. m.781/2: ödeme yeri açık değilse muhatabın ticaret unvanı yanında gösterilen yer, o da yoksa muhatabın merkezinin bulunduğu yer ödeme yeri sayılır.

Muhatap bir banka olmalıdır. m.782/1: Türkiye'de ödenecek çeklerde muhatap ancak bir banka olabilir; m.782/2: başka bir kişi üzerine düzenlenen çek yalnız havale hükmündedir.

Karekod. m.780/2: çek alacaklıları, ellerinde bulunan çek ile karekod aracılığıyla çek hesabı sahibine ve bu çeki düzenleyenlere ilişkin verilere erişebilir. Bu, çeki kabul etmeden önce hesap sahibinin durumunu kontrol etme imkânı verir.

Vade yok: görüldüğünde ödeme

m.795/1: çek görüldüğünde ödenir. Buna aykırı herhangi bir kayıt yazılmamış hükmündedir. m.795/2: düzenlenme günü olarak gösterilen günden önce ödenmek için ibraz olunan çek, ibraz günü ödenir.

Uygulamada sık karşılaşılan "ileri tarihli çek" (tarih atılan gün sonrasının yazılması) bu kural nedeniyle hukuken ibraz için hemen ödenmesi gereken bir çektir; ancak kanuni ibraz süresi, çekte yazılı düzenlenme tarihinden başlar (m.796/3). Yani ibraz süresi, çekte yazılı düzenleme tarihinin ertesi günü başlar.

İbraz süresi (m.796)

m.796/1: çek, düzenlendiği yerde ödenecekse on gün; düzenlendiği yerden başka bir yerde ödenecekse bir ay içinde muhataba ibraz edilmelidir. m.796/2: ödeneceği ülkeden başka bir ülkede düzenlenen çek, aynı kıtada bir ay, ayrı kıtalarda üç ay içinde ibraz edilmelidir. m.796/3: süreler, çekte yazılı düzenlenme tarihinin ertesi günü başlar.

m.798/1: çekin bir takas odasına ibrazı ödeme için ibraz yerine geçer. m.816/2: sürenin son günü tatil gününe rastlarsa süre ilk iş gününü kapsayacak kadar uzar. m.817/1: süreler hesap edilirken başladıkları gün sayılmaz.

Çekten cayma. m.799/1: çekten cayma ancak ibraz süresi geçtikten sonra hüküm ifade eder; m.799/2: çekten cayılmamışsa muhatap ibraz süresinin geçmesinden sonra da çeki ödeyebilir.

Düzenleyenin ölümü veya iflası. m.800/1: çekin tedavüle çıkarılmasından sonra düzenleyenin ölümü, medeni haklarını kullanma ehliyetini kaybetmesi veya iflası çekin geçerliliğini etkilemez.

Karşılık ve karşılıksız çek

m.783/1: bir çekin düzenlenmesi için muhatabın elinde düzenleyenin emrine tahsis edilmiş bir karşılık bulunması ve düzenleyenin bu karşılık üzerinde çek düzenlemek suretiyle tasarruf hakkını haiz olacağına dair bir anlaşma bulunması şarttır; ancak bunlara uyulmaması çekin geçerliliğini etkilemez. m.783/2: karşılığın kısmen hazır bulunması hâlinde muhatap o tutarı ödemekle yükümlüdür. m.783/3: muhatap nezdinde karşılığı kısmen veya tamamen bulunmayan çeki düzenleyen kişi, çekin karşılıksız kalan bedelinin yüzde onunu ödemekle yükümlü olduğu gibi hamilin uğradığı zararı da tazmin eder.

Bankanın yükümlülüğü (5941 m.3). Karşılığı bulunan çek, muhatap bankanın herhangi bir şubesine ibraz edildiğinde hamilin varsa vergi kimlik numarası saptandıktan sonra ödenir. Çekin karşılığı hiç veya kısmen bulunmuyorsa, muhatap banka, ibraz eden düzenleyici dışındaki hamile, süresinde ibraz edilen her çek yaprağı için kanunda belirtilen belirli bir tutarı (Merkez Bankası tarafından her yıl Ocak ayında belirlenen ve Resmî Gazete'de yayımlanan) ödemekle yükümlüdür. Bu tutar güncel duyurudan kontrol edilmelidir. Bu yükümlülük, hesap sahibi ile banka arasında çek defterinin teslimi sırasında yapılmış dönülemeyecek bir gayri nakdi kredi sözleşmesi hükmündedir.

"Karşılıksızdır" işlemi. m.3/4: hamilin talebi hâlinde karşılıksızdır işlemi, çekin arka yüzüne tahsil için bankaya ibraz edildiği tarih, hesap durumu, bankanın ödediği miktar ve ibraz eden kişinin adı yazılarak, banka yetkilisi ve ibraz eden tarafından imzalanarak yapılır. Bu işlem, hamilin cezai şikâyet ve başvurma haklarını kullanabilmesinin şartıdır.

Cezai sorumluluk (5941 m.5)

m.5/1: üzerinde yazılı düzenleme tarihine göre kanuni ibraz süresi içinde ibrazında çekle ilgili olarak "karşılıksızdır" işlemi yapılmasına sebebiyet veren kişi hakkında, hamilin şikâyeti üzerine, her bir çekle ilgili olarak binbeşyüz güne kadar adli para cezasına hükmolunur. Mahkeme ayrıca çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına hükmeder; yargılama sırasında da resen koruma tedbiri olarak bu yasağa karar verilir. Yasak, çek hesabı sahibi gerçek veya tüzel kişi, bu tüzel kişi adına çek keşide edenler ve karşılıksız çekin bir sermaye şirketi adına düzenlenmesi hâlinde ayrıca yönetim organı ile şirket yetkilileri hakkında uygulanır.

Görevli mahkeme. Bu suçtan dolayı açılan davalar icra mahkemesinde görülür; İİK m.347-353'teki yargılama usulü uygulanır. Davalar çekin tahsil için bankaya ibraz edildiği veya çek hesabının açıldığı banka şubesinin bulunduğu yer ya da hesap sahibinin yahut şikâyetçinin yerleşim yeri mahkemesinde görülür.

Sorumlu kişi. m.5/2: karşılığı hesapta bulundurmakla yükümlü olan kişi çek hesabı sahibidir; hesap sahibi tüzel kişiyse bu tüzel kişinin yönetim organı ile yetkilileri de sorumluluğa dâhildir.

Ödeme ve düşme. m.6/1: karşılıksız kalan çek bedelini, kanuni ibraz tarihinden itibaren işleyecek ticari temerrüt faiziyle birlikte tamamen ödeyen kişi hakkında, yargılama aşamasında davanın düşmesine, mahkûmiyet kesinleştikten sonra ise hükmün bütün sonuçlarıyla ortadan kaldırılmasına karar verilir. m.6/2: şikâyetten vazgeçme hâlinde de aynı hüküm uygulanır. m.6/3: kişi, mahkûm olduğu cezanın tamamen infazından itibaren üç yıl ve her hâlde yasağın konulduğu tarihten itibaren on yıl geçtikten sonra, çek düzenleme ve hesap açma yasağının kaldırılmasını isteyebilir.

Diğer suçlar. 5941 m.7'de, tacir olmayan kişinin ticari işletmesiyle ilgili işlerde çek defteri kullanması (altı aydan iki yıla hapis), yasaklı kişinin çek düzenlemesi (bir yıldan üç yıla hapis), karşılıksızdır işlemi yapmayan banka görevlisi (bir yıla kadar hapis) gibi ayrı yaptırımlar düzenlenmiştir.

Hamilin başvurma hakları

Çek zamanında ibraz edilip ödenmezse hamil, cirantalara, düzenleyene ve diğer çek borçlularına başvurabilir.

Belgeleme. TTK m.808/1: zamanında ibraz edilmiş çekin ödenmemiş olduğu ve ödememe hâli, (a) protesto ile, (b) muhatabın ibraz gününü göstererek çek üzerine yazdığı tarihli beyanla veya (c) takas odasının tarihli beyanıyla sabit bulunursa hamil başvurma haklarını kullanabilir. m.809: protesto veya buna denk belirleme, ibraz süresinin geçmesinden önce yapılmalıdır.

Başvurma hakkının kapsamı. m.810/1: hamil çekin ödenmemiş bedelini, ibraz gününden itibaren faizini, protesto ve ihbar giderlerini ve çek bedelinin binde üçünü aşmamak üzere komisyon ücretini isteyebilir. m.724 (m.818 aracılığıyla uygulanan) uyarınca borçlular müteselsil sorumludur.

Zamanaşımı. m.814/1: hamilin cirantalara, düzenleyene ve diğer çek borçlularına karşı başvurma hakları, ibraz süresinin bitiminden itibaren üç yıl geçmekle zamanaşımına uğrar. Bu konu ayrı yazıda ayrıntılı ele alınmıştır.

Çizgili çek ve hesaba geçirilecektir kaydı

m.803-804: çek genel veya özel çizilebilir; genel çizgili çek, muhatap tarafından ancak bir bankaya veya muhatabın bir müşterisine, özel çizgili çek yalnızca ticaret unvanı gösterilen bankaya ödenebilir. m.805/1: "hesaba geçirilecektir" kaydı, çekin nakden ödenmesini önler; çek ancak kayden ödenebilir. Bu kayıtlar, çalınma veya kaybolma riskine karşı önemli koruma sağlar.

Örnek senaryo

M, N'ye bir çek vermiştir. Çek üzerindeki düzenleme tarihi 1 Mart'tır ve aynı şehirde ödenecektir. N çeki 20 Mart'ta bankaya ibraz etmiş, hesapta karşılık olmadığı için "karşılıksızdır" işlemi yapılmıştır.

1. İbraz süresi. Düzenleme ve ödeme yeri aynı şehir olduğundan ibraz süresi on gündür (m.796/1) ve 2 Mart'ta başlar; 11 Mart'ta biter. N'nin 20 Mart'taki ibrazı süresinde değildir.
2. Sonuç. Süresinde ibraz edilmediği için m.5/1'deki cezai sorumluluk doğmaz; çünkü ceza, kanuni ibraz süresi içinde ibrazında karşılıksızdır işlemi yapılmasına bağlanmıştır. N bu yola başvuramaz.
3. Başvurma haklarının durumu. Çek zamanında ibraz edilmediğinden N'nin cirantalara karşı başvurma hakkı da kalmaz; ancak düzenleyen M'ye karşı borç ilişkisinden doğan diğer hakları saklıdır. Kambiyo senedi olarak M'ye karşı doğrudan takip imkânı zamanaşımı ve ibraz koşullarına göre ayrıca değerlendirilir.
4. Doğru senaryo. N çeki 5 Mart'ta ibraz etseydi ve karşılıksızdır işlemi yapılsaydı, N şikâyette bulunarak M hakkında adli para cezası ve çek düzenleme yasağı istemine başvurabilirdi.
5. Ödeme ile düşme. M, çek bedelini ticari temerrüt faiziyle ödese, dava düşer (m.6/1).
6. Banka yükümlülüğü. Karşılık kısmen bulunsaydı banka, Merkez Bankasınca belirlenen tutara kadar kısmi ödeme yapardı; bu tutar güncel duyurudan kontrol edilir.
7. Kambiyo takibi. N ayrıca kambiyo senedine mahsus takip başlatabilir (İİK m.167); ancak yukarıdaki ibraz süresi ihlali bu yoldaki sonuçlarını etkiler.

Sık yapılan hatalar

• İbraz süresini kaçırmak. Düzenleme yerinde on gün, başka yerde bir ay içinde ibraz edilmelidir (m.796).
• Çeke vade yazmak. Çek görüldüğünde ödenir; vade kaydı geçersizdir (m.795/1).
• "Karşılıksızdır" işlemini almamak. Şikâyet ve başvurma için gereklidir.
• Çekten caymanın ibraz süresinden önce etkili olduğunu sanmak. m.799/1 caymayı ibraz süresinden sonraya bağlar.
• Şikâyeti kanuni ibraz süresi dışında yapmak. Ceza yalnızca süresinde ibrazda doğar (m.5/1).
• Ödeme ile davanın düşeceğini bilmemek. Faiziyle birlikte ödeme davayı düşürür (m.6/1).
• Çek hesabı sahibinin sorumluluğunu tüzel kişide gözden kaçırmak. Yönetim organı ve yetkililer de sorumlu olabilir (m.5).
• Hamiline çek kullanmak. 5941 m.4 ve m.7 hamiline çekte özel yükümlülük ve yaptırımlar öngörür.