İleri tarihli çekte hukuki takip şartı: süresinde ibraz ve karşılıksızlık işlemi (Çek Kanunu m.3)

Uygulamada sıkça karşılaşılan ileri tarihli çek düzenleme pratiği, bu tür çeklerle hukuki takip yapılabilmesi için belirli usul şartlarına bağlanır. Bu şartlar Çek Kanunu m.3'te düzenlenir.

Erken ibrazda takip yasağı

Çek Kanunu m.3/8 önemli bir sınırlama getirir: üzerinde yazılı bulunan düzenleme tarihinden önce ibraz edilen çekin karşılığının Türk Ticaret Kanununun 707 nci maddesi uyarınca kısmen veya tamamen ödenmemiş olması hâlinde, bu çekle ilgili olarak hukukî takip yapılamaz.

Bu, bir çekin üzerinde yazılı düzenleme tarihinden önce bankaya ibraz edilmesi ve karşılıksız çıkması hâlinde, hamilin bu çek üzerinden hukuki takip başlatamayacağı anlamına gelir.

İleri tarihli çekle takip için iki kümülatif şart

Aynı fıkranın devamı, ileri düzenleme tarihli bir çekle hukuki takip yapılabilmesi için gereken şartları sayar: ileri düzenleme tarihli çekle ilgili olarak hukukî takip yapılabilmesi için, çekin üzerindeki düzenleme tarihine göre kanunî ibraz süresi içinde bankaya ibraz edilmesi ve karşılıksızdır işlemine tabi tutulması şarttır.

Bu iki şart kümülatiftir:

1. Çekin, üzerindeki düzenleme tarihine göre kanuni ibraz süresi içinde bankaya ibraz edilmesi,
2. Bu ibraz sonucunda çekin "karşılıksızdır" işlemine tabi tutulması.

Neden bu şartlar aranır?

Bu düzenleme, ileri tarihli çeklerin usulüne uygun şekilde işleme konulmasını sağlar. Eğer bir hamil, ileri tarihli bir çeki düzenleme tarihinden önce ibraz edip karşılıksız çıkmasını sağlayarak hemen takip başlatabilseydi, bu durum ileri tarih verilmesinin amacını (borçluya ödeme için ek süre tanınmasını) anlamsız hâle getirirdi. Bu nedenle kanun, erken ibrazda takip yolunu kapatır.

"Karşılıksızdır işlemi"nin önemi

İkinci şart, yalnızca çekin süresinde ibraz edilmesini değil, aynı zamanda bu ibrazın resmî bir sonuca (karşılıksızdır işlemi) bağlanmasını da arar. Bu işlem, çekin usulüne uygun biçimde bankaya sunulduğunun ve karşılığının bulunmadığının resmî olarak tespit edildiğinin kanıtıdır; bu tespit olmadan hukuki takip başlatılamaz.

Örnek senaryo

Bir kişi, üzerinde ileri bir tarih yazılı bir çeki, bu tarihten önce bankaya ibraz eder ve çek karşılıksız çıkar. Çek Kanunu m.3/8 uyarınca, bu erken ibraz nedeniyle hukuki takip yapılamaz. Hamil, çeki düzenleme tarihine göre kanuni ibraz süresi içinde yeniden ibraz edip karşılıksızdır işlemine tabi tutturursa, ancak bundan sonra hukuki takip başlatabilir.

Sık yapılan hatalar

• İleri tarihli çekin her zaman düzenleme tarihinden önce ibraz edilip takibe konulabileceğini sanmak. m.3/8 bunu açıkça engeller.
• Yalnızca süresinde ibrazın yeterli olduğunu, karşılıksızdır işleminin şart olmadığını düşünmek. Her iki şart da kümülatiftir; ikisi birden gerçekleşmelidir.
• Karşılıksızdır işleminin otomatik olarak gerçekleştiğini sanmak. Bu işlem, çekin usulüne uygun ibrazı sonucunda resmî olarak tespit edilmesi gereken bir adımdır.
• Erken ibraz edilip karşılıksız çıkan bir çekin sonradan düzeltilemeyeceğini düşünmek. Hamil, çeki doğru zamanda yeniden ibraz ederek şartları sağlayabilir.