Çekin beş yıl içinde ibraz edilmemesi: bankanın sorumluluğunun sona ermesi (Çek Kanunu m.3)

Bir çek yaprağının süresiz olarak geçerliliğini koruması, bankalar için belirsiz ve uzun süreli bir sorumluluk riski oluşturabilir. Bu riski sınırlayan bir zaman kısıtlaması Çek Kanunu m.3'te düzenlenir.

Beş yıllık ibraz süresi ve bankanın sorumluluğunun sona ermesi

Çek Kanunu m.3/9 açık bir kural koyar: çekin, üzerinde yazılı baskı tarihinden itibaren beş yıl içinde ibraz edilmemesi hâlinde, muhatap bankanın üçüncü fıkraya göre ödemekle yükümlü olduğu tutara ilişkin sorumluluğu sona erer.

Bu, bir çek yaprağının basıldığı tarihten itibaren beş yıl geçmesine rağmen hiç ibraz edilmemesi hâlinde, bankanın bu çeke ilişkin belirli bir ödeme sorumluluğunun artık sona erdiği anlamına gelir.

Sürenin başlangıcı: baskı tarihi

Bu maddede dikkat edilmesi gereken önemli bir nokta, sürenin çekin düzenlenme tarihinden değil, "baskı tarihinden" itibaren işlemesidir. Bu, çek yaprağının fiziksel olarak basıldığı tarihin, bu beş yıllık sürenin başlangıç noktası olduğunu gösterir.

Neden bu süre sınırı öngörülmüştür?

Bu düzenleme, çek sisteminin sürdürülebilirliğini korumayı amaçlar. Eğer bir çek süresiz olarak geçerliliğini korusaydı, bankalar, uzun yıllar önce basılmış ve unutulmuş çek yaprakları için bile belirsiz bir sorumluluk taşımaya devam ederdi. Beş yıllık sınır, hem bankaların öngörülebilir bir sorumluluk çerçevesinde faaliyet göstermesini sağlar, hem de çek hamillerini ellerindeki çekleri makul bir süre içinde ibraz etmeye teşvik eder.

Bu kuralın kapsamı: yalnızca belirli sorumluluk türü

Madde, bankanın "üçüncü fıkraya göre ödemekle yükümlü olduğu tutara ilişkin" sorumluluğunun sona erdiğini belirtir. Bu, kuralın spesifik bir ödeme yükümlülüğü türüyle sınırlı olduğunu, çekle ilgili diğer hukuki ilişkilerin (örneğin çeki düzenleyenin borcunun) bu kuralla otomatik olarak ortadan kalkmadığını gösterir — sona eren, bankanın belirli bir sorumluluğudur.

Örnek senaryo

Bir çek yaprağı, belirli bir tarihte basılmış ancak bu tarihten itibaren beş yıl boyunca hiç bankaya ibraz edilmemiştir. Çek Kanunu m.3/9 uyarınca, bu beş yıllık sürenin dolmasıyla birlikte, muhatap bankanın bu çeke ilişkin ödemekle yükümlü olduğu tutara dair sorumluluğu sona erer.

Sık yapılan hatalar

• Beş yıllık sürenin çekin düzenlenme tarihinden işlediğini sanmak. Süre, çekin baskı tarihinden itibaren işler.
• Bu sürenin dolmasının çekle ilgili her türlü hukuki ilişkiyi sona erdirdiğini düşünmek. Sona eren, yalnızca bankanın belirli ödeme sorumluluğudur.
• Çek hamillerinin ibraz için süresiz zamanı olduğunu sanmak. Beş yıllık sınır, hamilleri süresinde hareket etmeye teşvik eden bir düzenlemedir.
• Bu kuralın karşılıksız çek suçu bakımından da geçerli olduğunu düşünmek. Bu düzenleme, bankanın ödeme sorumluluğuna ilişkindir; ceza hukuku bakımından ayrı süreler ve kurallar geçerlidir.