Kambiyo senetlerinde zamanaşımı: bono, poliçe ve çek

Kambiyo senetlerinde (bono, poliçe, çek) zamanaşımı süreleri genel hükümlerden farklı ve kısadır. Kısa sürelerin amacı, ticari işlemlerde hızlı tasfiyeyi sağlamaktır. Süreleri kaçıran alacaklı, kambiyo hükümlerinin sağladığı özel korumadan yararlanamaz; bu nedenle bono, poliçe ve çek için sürelerin ayrı ayrı bilinmesi gerekir.

Poliçe ve bonoda zamanaşımı (TTK m.749)

Bononun zamanaşımı, TTK m.778/1-h uyarınca poliçe hükümlerine (m.749-751) tabidir. m.749'da üç ayrı süre öngörülür:

1. Kabul edene (bonoda düzenleyene) karşı: üç yıl. m.749/1: poliçeyi kabul edene karşı ileri sürülecek poliçeden doğan istemler, vadenin geldiği tarihten itibaren üç yıl geçmekle zamanaşımına uğrar. Bonoda düzenleyen, poliçeyi kabul eden gibi sorumlu olduğundan (m.779/1), bonoda düzenleyene karşı hak vadeden itibaren üç yıl içinde ileri sürülmelidir.

2. Cirantalara ve düzenleyene karşı: bir yıl. m.749/2: hamilin cirantalarla düzenleyene karşı ileri süreceği istemler, süresinde çekilen protesto tarihinden veya senette "gidersiz iade olunacaktır" kaydı varsa vadenin dolduğu tarihten itibaren bir yıl geçmekle zamanaşımına uğrar.

3. Cirantalar arasında: altı ay. m.749/3: bir cirantanın başka cirantalarla düzenleyen aleyhine ileri süreceği istemler, cirantanın poliçeyi ödediği veya poliçenin dava yolu ile kendisine karşı ileri sürüldüğü tarihten itibaren altı ay geçmekle zamanaşımına uğrar.

Bu üç farklı süre, kime karşı başvurulduğuna göre değişir: ödemeyi yapan ciranta, önceki cirantalara karşı altı ay içinde harekete geçmelidir.

Çekte zamanaşımı (TTK m.814)

m.814/1: hamilin cirantalarla düzenleyene ve diğer çek borçlularına karşı sahip olduğu başvurma hakları, ibraz süresinin bitiminden itibaren üç yıl geçmekle zamanaşımına uğrar. m.814/2: çek borçlularından birinin diğerine karşı sahip olduğu başvurma hakları, bu borçlunun çeki ödediği veya çekin dava yolu ile kendisine karşı ileri sürüldüğü tarihten itibaren üç yıl geçmekle zamanaşımına uğrar.

Başlangıç tarihi: çekte süre ibraz süresinin bitimiyle başlar. İbraz süresi düzenlendiği yerde on gün, başka yerde bir aydır (m.796); dolayısıyla üç yıllık süre bu sürenin bitiminden itibaren hesaplanır. Çekin karşılıksız çıkması veya ibraz edilmemesi bu başlangıcı değiştirmez.

Sürelerin karşılaştırması

Senet	Kime karşı	Süre	Başlangıç
Bono	Düzenleyene (kabul eden gibi)	3 yıl	Vadenin geldiği tarih (m.749/1)
Bono/poliçe	Cirantalara ve düzenleyene (poliçede)	1 yıl	Protesto tarihi veya vade (m.749/2)
Bono/poliçe	Ciranta → ciranta	6 ay	Ödeme veya dava tarihi (m.749/3)
Çek	Tüm çek borçlularına	3 yıl	İbraz süresinin bitimi (m.814/1)
Çek	Borçlu → borçlu	3 yıl	Ödeme veya dava tarihi (m.814/2)

Zamanaşımının kesilmesi (m.750-751)

m.750/1: zamanaşımı;

• Dava açılması,
• Takip talebinde bulunulması,
• Davanın ihbar edilmesi veya
• Alacağın iflas masasına bildirilmesi

ile kesilir. m.751/1: zamanaşımını kesen işlem, kimin hakkında meydana gelmişse ancak ona karşı hüküm ifade eder. Yani bir cirantaya karşı açılan dava, diğer cirantalara karşı süreyi kesmez; her borçluya karşı ayrı ayrı kesme işlemi yapılmalıdır. m.751/2: zamanaşımı kesilince süresi aynı olan yeni bir zamanaşımı işlemeye başlar.

Uygulamada: kambiyo takibi (İİK m.167 vd.) başlatmak, "takip talebi" olduğundan zamanaşımını keser. Bu yüzden vadeye yakın veya sürenin dolmasına az kalmışsa hızla takip başlatmak gerekir; süre geçtikten sonra başlatılan takibe borçlu zamanaşımı itirazı yapabilir.

Takipte zamanaşımı itirazı

İİK m.168/5: kambiyo senedine dayalı takipte borçlu, "alacağın zamanaşımına uğradığı" itirazını, sebepleri ile birlikte beş gün içinde icra mahkemesine bir dilekçe ile bildirmelidir; aksi hâlde cebri icraya devam olunur. İİK m.169/a-2: icra mahkemesi, borçlunun itiraz dilekçesine eklediği belgelerden veya senedin metninden zamanaşımına uğradığı kanaatine varırsa, itirazın esası hakkındaki karara kadar icra takibini muvakkaten durdurabilir.

Uygulama ayrıntısı: zamanaşımı kendiliğinden (resen) dikkate alınmaz; borçlunun ileri sürmesi gerekir. Süre kaçırılırsa zamanaşımı hakkı kullanılamaz hâle gelir.

Senet zamanaşımına uğrarsa ne olur?

Sebepsiz zenginleşme istemi. TTK m.732/1: zamanaşımı sebebiyle veya poliçeden doğan hakların korunması için gerekli işlemlerin yapılmasının ihmal edilmiş olması dolayısıyla, düzenleyenin veya kabul edenin poliçeden doğan yükümlülükleri düşmüş bile olsa, bunlar poliçenin hamiline karşı, onun zararına zenginleşmiş olabilecekleri kadar borçlu kalırlar. m.732/2: bu istem muhataba, yerleşim yerli poliçeyi ödeyecek kimseye ve düzenleyen poliçeyi başka birinin hesabına düzenlemişse o kişiye karşı da ileri sürülebilir. m.732/3: poliçeden doğan borcu düşmüş olan cirantaya karşı böyle bir istem ileri sürülemez. m.732/4: zamanaşımı süresi, poliçenin zamanaşımına uğradığı tarihi takip eden tarihten itibaren bir yıldır; ispat yükü, sebepsiz zenginleşmediğini iddia edene aittir.

Bu düzenleme çeke de uygulanır (m.818/1-m). Yani süresi geçen bono veya çek tamamen değersiz olmaz; alacaklı, kambiyo hükümleri dışında sebepsiz zenginleşme yoluyla veya temel borç ilişkisine dayanarak hakkını arayabilir.

Temel ilişkiye dayanma. Kambiyo senedi çoğunlukla bir temel borç ilişkisi (satış, ödünç, hizmet) nedeniyle verilir. Senedin zamanaşımına uğraması, temel alacağı kendiliğinden ortadan kaldırmaz; temel ilişkinin kendi zamanaşımı süresi ayrıca işler (Borçlar Kanunu m.146: genel on yıl; belirli alacaklar için m.147: beş yıl). Bu nedenle alacaklı, kambiyo süresi geçmiş olsa da genel dava yoluyla temel alacağı isteyebilir. Ancak bu hâlde ispat yükü ve def'i rejimi adi alacak kurallarına göre işler.

Örnek senaryo

S, T'ye bir bono vermiştir. Vade 1 Ocak 2021'dir. T, senedi hiç takibe koymamış, 2 Mart 2024'te kambiyo takibi başlatmıştır.

1. Süre. Bonoda düzenleyene karşı zamanaşımı vadeden itibaren üç yıldır (m.749/1); vade 1 Ocak 2021 olduğundan süre 1 Ocak 2024'te dolmuştur. 2 Mart 2024'teki takip süre dışındadır.
2. Borçlunun itirazı. S, ödeme emrinin tebliğinden itibaren beş gün içinde icra mahkemesine zamanaşımı itirazı yapmalıdır (İİK m.168/5). Aksi hâlde zamanaşımı hakkı kaybolur ve takip devam eder.
3. İcra mahkemesi. Senedin metninden zamanaşımı anlaşıldığından, icra mahkemesi takibi muvakkaten durdurabilir (İİK m.169/a-2).
4. T'nin diğer yolları. T, sebepsiz zenginleşme istemini zamanaşımı tarihini izleyen tarihten itibaren bir yıl içinde ileri sürebilir (m.732/4); ispat yükü zenginleşmediğini iddia eden S'dedir.
5. Temel ilişki. T, bononun verildiği temel borç ilişkisine dayanarak genel dava açabilir; temel alacağın zamanaşımı ayrıca değerlendirilir.
6. Cirantalara karşı. Senet ciro edilmişse, hamil cirantalara karşı protesto tarihinden itibaren bir yıl içinde harekete geçmek zorundaydı (m.749/2); bu süre çoktan geçmiştir.

Sık yapılan hatalar

• Bono ve çek sürelerini karıştırmak. Bonoda vadeden, çekte ibraz süresinin bitiminden üç yıl işler.
• Cirantalara karşı bir yıllık süreyi unutmak. m.749/2 kısa bir süre öngörür.
• Borçlunun zamanaşımını beş gün içinde ileri sürmemesi. İİK m.168/5 süreyi belirler.
• Bir borçluya karşı kesilen zamanaşımının diğerlerine de yayıldığını sanmak. m.751/1 yalnızca ilgili kişiye karşı etki eder.
• Senedin zamanaşımına uğramasıyla alacağın tamamen kaybedildiğini düşünmek. Sebepsiz zenginleşme ve temel ilişki yolları açıktır.
• Sebepsiz zenginleşme için bir yıllık süreyi kaçırmak. m.732/4 süreyi zamanaşımı tarihini izleyen tarihten başlatır.
• Ödeyen cirantanın altı aylık süresini bilmemek. m.749/3 önceki cirantalara başvuru için kısa süre verir.
• Zamanaşımı kesme işlemini geciktirmek. Takip veya dava açılması süreyi keser (m.750).