Senet iptali davası: kaybolan ve çalınan kambiyo senedi

Kambiyo senetleri hamiline veya ciro yoluyla devredilebildiğinden, kaybolmaları veya çalınmaları ciddi bir risk doğurur: senedi eline geçiren üçüncü kişi, senedi iyiniyetle iktisap ettiğinde hak sahibi olabilir. Kanun, bu riske karşı iptal ve ödeme yasağı mekanizmasını öngörmüştür. Bono ve çek için aynı usul, poliçe hükümlerine gönderme yoluyla uygulanır.

Hangi senetlere uygulanır?

Poliçede: TTK m.757-765.

Bonoda: m.778/1-ı uyarınca poliçelerin iptaline dair m.757-765 hükümleri bonolar hakkında da geçerlidir.

Çekte: m.818/1-s uyarınca poliçenin iptal hakkındaki 757 ilâ 763. maddeleri ile 764. maddenin birinci fıkrası çek hakkında da uygulanır. Çek için iptal sonrası kabul edene karşı istem (m.764/2) uygulanmaz; çekte kabul yasağı vardır (m.784).

Bu nedenle üç senet türü için usul aynıdır; tek fark, çekte kabul edenin bulunmaması ve çekin ibraz sürelerinin çok kısa olması nedeniyle pratik önceliklerdir.

Aşama 1: Ödemeden men (m.757)

m.757/1: iradesi dışında senet elinden çıkan kişi, ödeme veya hamilin yerleşim yerindeki asliye ticaret mahkemesinden, muhatabın senedi ödemekten menedilmesini isteyebilir. m.757/2: mahkeme, ödemeyi meneden kararında muhataba, vadenin gelmesi üzerine senet bedelini tevdi etmeye izin verir ve tevdi yerini gösterir.

Bu aşama, acil koruma sağlar: senet henüz iptal edilmeden bedelinin yanlış kişiye ödenmesini engeller. Çekte, bankanın ödemeyi durdurması bakımından bu talep hemen yapılmalıdır.

Aşama 2: Senedi eline geçiren biliniyor mu?

a) Eline geçiren biliniyorsa: iade davası (m.758)

m.758/1: senedi eline geçiren kişi bilindiği takdirde mahkeme, dilekçe sahibine iade davası açması için uygun bir süre verir. m.758/2: dilekçe sahibi verilen süre içinde davayı açmazsa mahkeme, muhatap hakkındaki ödeme yasağını kaldırır. Bu durumda dava, teslim/iade davası niteliğindedir; iptal davası değildir.

b) Eline geçiren bilinmiyorsa: iptal (m.759 ve devamı)

m.759/1: senedi eline geçiren kişi bilinmiyorsa, senedin iptaline karar verilmesi istenebilir.

Dilekçe sahibinin yükümlülükleri (m.759/2): iptal isteminde bulunan kişi:

• Senet elinde iken zıyaa uğradığını inandırıcı bir şekilde gösteren delilleri mahkemeye sağlamak,
• Senedin bir suretini ibraz etmek veya senedin esas içeriği hakkında bilgi vermek

zorundadır. Uygulamada senedin fotokopisi, takas kayıtları, ticari yazışmalar, banka kayıtları ve çalınma/kaybolma tutanağı bu bakımdan önemlidir. Bu nedenle senedin fotokopisini alıp saklamak sonradan yaşanabilecek iptal davasında en önemli delillerdendir.

İhtar (m.760): mahkeme, dilekçe sahibinin senedin zıyaa uğradığına dair açıklamalarını inandırıcı bulursa, ilanla, senedi eline geçireni senedi belirli bir süre içinde getirmeye davet eder ve aksi takdirde senedin iptaline karar vereceğini ihtar eder.

Süre (m.761): senedi getirme süresi en az üç ay ve en çok bir yıldır. m.761/2: vadesi gelmiş senetlerde zamanaşımı üç ayın geçmesinden önce gerçekleşirse mahkeme üç aylık süre ile bağlı değildir. m.761/3: süre, vadesi gelen senetlerde birinci ilan gününden, vadesi gelmeyen senetlerde vadenin gelmesinden itibaren işler.

İlan (m.762): senedin getirilmesine ilişkin ilan, Ticaret Sicili Gazetesinde üç defa yapılır; özellik gösteren olaylarda mahkeme başka ilan önlemlerine de başvurabilir.

Aşama 3: Sonuç

Senet ortaya çıkarsa (m.763): elden çıkan senet mahkemeye sunulursa, mahkeme dilekçe sahibine iade davası açması için uygun bir süre verir. Dilekçe sahibi bu süre içinde dava açmazsa mahkeme, senedi sunana geri verir ve muhatap hakkındaki ödeme yasağını kaldırır.

Senet sunulmazsa: iptal kararı (m.764): elden çıkan senet verilen süre içinde mahkemeye sunulmazsa, senedin iptaline karar verilir. İptalin sonuçları: senet hukuken ortadan kalkar, artık ondan hak istenemez. Ancak m.764/2: senedin iptaline karar verilmiş olmasına rağmen, dilekçe sahibi kabul edene (bonoda düzenleyene) karşı senetten doğan istem hakkını ileri sürebilir. Yani iptal kararı, dilekçe sahibine senet olmadan asıl borçluya karşı hak talebinde bulunma imkânı verir; bu, iptal davasının asıl amacıdır.

Teminat (m.765): mahkeme, iptale karar vermeden önce, kabul edene (bonoda düzenleyene), senet bedelini tevdi etme ve yeterli teminat karşılığında ödeme yükümünü getirebilir. m.765/2: teminat, senedi iyiniyetle iktisap eden kişinin uğrayabileceği zarara karşılık oluşturur. Senet iptal edildiği veya senetten doğan haklar başka bir sebeple ortadan kalktığı takdirde teminat geri alınır.

Uygulamada dikkat edilecekler

1. Hızlı hareket. Senet kaybolur kaybolmaz ödeme yasağı için başvurulmalıdır; çekte ibraz süresi çok kısa olduğundan gecikme, üçüncü kişinin bankadan tahsil etmesine yol açabilir. Ayrıca çek hesabı bulunan bankaya derhâl yazılı bildirim yapılmalıdır.

2. Delil toplama. Senedin fotokopisi, taraflar arası yazışmalar, alacağa ilişkin sözleşme ve faturalar, kaybolma veya çalınma ile ilgili savcılık ve kolluk tutanakları (çalınma hâlinde suç duyurusu) mahkemeye sunulur.

3. İlan giderleri ve süre. İlan giderleri ve üç aydan bir yıla kadar bekleme süresi, iptal davasının uzun sürebileceği anlamına gelir; zamanaşımına yaklaşan alacaklarda mahkemenin üç aylık sürenin altına inebileceği (m.761/2) not edilmelidir.

4. Mahkeme ve usul. Görevli mahkeme asliye ticaret mahkemesidir; ödeme veya hamilin yerleşim yerindeki mahkeme yetkilidir (m.757/1). İptal davalarında mahkeme, dilekçe sahibinin açıklamalarının inandırıcılığını değerlendirir; bu nedenle iddia çelişkisiz ve belgeli olmalıdır.

5. İyiniyetli iktisapçı riski. Senet başka birine geçmişse ve iyiniyetle iktisap edilmişse, iptal kararı o kişinin haklarını kural olarak ortadan kaldırmaz; bu nedenle teminat düzenlemesi (m.765) iyiniyetli hamil zararına karşı güvence sağlar.

Örnek senaryo

U, V'den aldığı bir bonoyu iş yerinden çalınan çantada kaybetmiştir. Bono ciro edilmemiştir ve vade henüz gelmemiştir. Bononun fotokopisi elindedir.

1. Acil adım. U, derhâl asliye ticaret mahkemesine başvurarak V'nin (muhatap yerine bonoda düzenleyen olarak) senedi kimseye ödemekten menedilmesini ister (m.757/1). Mahkeme, vade gelince bedelin tevdi edilmesine izin verebilir (m.757/2).
2. Eline geçireni bilmiyor. Hırsızın kimliği belli olmadığından U, iptal talep eder (m.759/1).
3. İnandırıcılık. U, bononun fotokopisini, çalınma tutanağını ve V ile yazışmaları sunar; senedin esas içeriğini açıklar (m.759/2). Mahkeme inandırıcı bulursa ilan yoluyla senedi getirmeye davet eder (m.760).
4. İlan ve süre. İlan Ticaret Sicili Gazetesinde üç defa yapılır (m.762). Vade gelmediğinden getirme süresi vadenin gelmesinden itibaren işler (m.761/3) ve en az üç ay, en çok bir yıldır.
5. Senet ortaya çıkarsa. Bono mahkemeye sunulursa, U'ya iade davası açması için süre verilir (m.763).
6. Senet sunulmazsa. Süre içinde bono sunulmazsa iptaline karar verilir (m.764/1); U, iptale rağmen V'ye karşı bononun konusu olan alacağı ileri sürebilir (m.764/2).
7. Teminat. Mahkeme, iptalden önce V'ye bedeli tevdi ve teminat karşılığı ödeme yükümü getirirse, teminat iyiniyetli üçüncü kişinin olası zararına karşı güvence olur (m.765).

Sık yapılan hatalar

• Kaybı hemen bildirmemek. Ödeme yasağı için gecikme, tahsil riskini artırır.
• Senedin fotokopisini almamak. Esas içerik ve suret ibrazı iptal için gereklidir (m.759/2).
• Eline geçireni bilinen bir senette iptal aramak. Bu durumda iade davası yolu izlenir (m.758).
• İade davasını verilen sürede açmamak. Ödeme yasağı kalkar (m.758/2).
• Bekleme süresini yanlış hesaplamak. Süre en az üç ay, en çok bir yıldır; vadesi gelmemiş senetlerde vadenin gelmesinden başlar (m.761/3).
• Çekte bankaya yazılı bildirim yapmamak. Ödeme riski artar.
• İptalden sonra hakkın kaybolduğunu sanmak. m.764/2 kabul edene karşı istem hakkını saklı tutar.
• Zamanaşımı süresini gözden kaçırmak. Vadesi gelmiş senetlerde zamanaşımı üç aydan önce dolabilir (m.761/2).