Bono (emre yazılı senet): zorunlu unsurlar ve sorumluluk

Bono (emre yazılı senet), düzenleyenin belirli bir parayı belirli bir kişiye veya onun emrine ödemeyi kayıtsız ve şartsız vaat ettiği bir kıymetli evraktır. Ticari ve bireysel borç ilişkilerinde en yaygın kullanılan kambiyo senedidir. Bono olarak geçerli sayılabilmesi için şekil şartlarına tam uyulması gerekir; aksi hâlde senet, kambiyo senedi niteliğini kaybeder ve adi alacak senedine dönüşebilir.

Zorunlu unsurlar (TTK m.776)

TTK m.776/1: bono veya emre yazılı senet;

• a) Senet metninde "bono" veya "emre yazılı senet" kelimesini (Türkçe dışında bir dille yazılmışsa o dilde karşılığını),
• b) Kayıtsız ve şartsız belirli bir bedeli ödemek vaadini,
• c) Vadeyi,
• d) Ödeme yerini,
• e) Kime veya kimin emrine ödeneceği ise onun adını,
• f) Düzenlenme tarihini ve yerini,
• g) Düzenleyenin imzasını,

içerir.

Bu yedi unsurun hepsi birlikte aranır. Özellikle şu noktalar uygulamada sorun çıkarır:

Senet metninde "bono" ibaresi. Senedin başlığında değil, metninde yer alması gerekir; "senet" veya "borç senedi" gibi başlıklar yeterli değildir.

Kayıtsız ve şartsız ödeme vaadi. Ödemenin bir koşula (örneğin bir işin tamamlanmasına, bir olayın gerçekleşmesine) bağlanması hâlinde senet kambiyo vasfını yitirir. Ödeme vaadi belirli bir bedel içermeli, "bedel takdir olunacaktır" gibi belirsiz ifadeler kullanılmamalıdır.

Kime ödeneceği. Lehdarın adı veya unvanı yazılmalıdır. Lehdarın belirtilmediği senetler, bono sayılmaz.

Düzenleyenin imzası. Bono, düzenleyenin imzasıyla geçerlilik kazanır. İmza el yazısıyla atılır; imza dışındaki unsurlar başka biri tarafından doldurulmuş olabilir.

Eksik unsurun sonucu ve tamamlayıcı kurallar (m.777)

m.777/1: 776. maddede gösterilen unsurlardan birini içermeyen bir senet, aşağıdaki hâller dışında bono sayılmaz. Kanun, üç eksikliği kendiliğinden tamamlar:

Vadesiz bono. m.777/2: vadesi gösterilmemiş olan bono, görüldüğünde ödenmesi şart olan bir bono sayılır. Yani vade yazmamak, senedi geçersiz kılmaz; ibraz edildiği anda muaccel olur.

Ödeme yeri ve düzenleme yeri. m.777/3: açıklık bulunmadığı takdirde senedin düzenlendiği yer, ödeme yeri ve aynı zamanda düzenleyenin yerleşim yeri sayılır. m.777/4: düzenlendiği yer gösterilmeyen bir bono, düzenleyenin adının yanında yazılı olan yerde düzenlenmiş sayılır.

Bu üç düzenleme dışında bir unsurun (örneğin düzenleme tarihinin veya lehdar adının) eksik olması hâlinde senet bono sayılmaz; bu durumda senet adi senet olarak değerlendirilir ve kambiyo senetlerine mahsus takip yolu kullanılamaz.

Düzenleyenin sorumluluğu (m.779)

m.779/1: bir bonoyu düzenleyen kişi, tıpkı bir poliçeyi kabul eden gibi sorumludur. Bu, bonoda düzenleyenin asıl borçlu olduğunu gösterir: poliçede muhatap kabul etmedikçe borçlu olmaz, bonoda ise düzenleyen doğrudan borçludur ve ödemekten sorumludur.

Görüldüğünden belirli süre sonra ödenecek bonolar. m.779/2-3: bu tür bonoların düzenleyene belirli sürelerde ibraz edilmesi gerekir; düzenleyen bononun kendisine ibraz edildiğini, ibraz gününü işaret ederek ve imzalayarak doğrular; kaçınırsa bu durum protesto ile belirlenir ve süre protesto gününden başlar.

Poliçe hükümlerinin bonoya uygulanması (m.778)

m.778/1: bononun niteliğine aykırı düşmedikçe, poliçelere ilişkin şu hükümler bonolar hakkında da geçerlidir:

• Ciro (m.681-690),
• Vade (m.703-707),
• Ödeme (m.708-712),
• Ödememe hâlinde başvurma hakları (m.713-727, 729-732),
• Suretler, değiştirme ve zamanaşımı (m.749-751),
• İptal (m.757-765),
• Süreler, tatil günleri ve kanunlar ihtilafı hükümleri.

Bu nedenle bono; ciro edilebilir, aval verilebilir, ödenmediğinde protesto çekilebilir ve cirantalara, düzenleyene ve avalistlere müteselsil başvuru yapılabilir (m.724). Aval, m.700-702'ye göre verilir; aval veren, kimin için aval verdiyse onun gibi sorumludur (m.702/1). Kimin için verildiği belirtilmemişse aval düzenleyici için verilmiş sayılır (m.701/4).

Kambiyo senedi olarak takip

Geçerli bir bono kambiyo senedi olduğundan, alacaklı kambiyo senetlerine mahsus takip yolunu kullanabilir. İİK m.167/1: alacağı çek, poliçe veya emre muharrer senede müstenit olan alacaklı, alacak rehinle temin edilmiş olsa bile, bu bölümdeki özel usullere göre haciz yoluyla veya borçlu iflasa tabi ise iflas yoluyla takipte bulunabilir; takip talebine kambiyo senedinin aslı ve borçlu adedi kadar tasdikli örneği eklenir (m.167/2).

Haciz yoluyla takipte ödeme emri (m.168): İcra memuru senedin kambiyo senedi olduğunu ve vadesinin geldiğini görürse borçluya hemen bir ödeme emri gönderir. Ödeme emrine, borç ve masrafların on gün içinde ödenmesi ihtarı yanında; senedin kambiyo vasfını haiz olmadığı iddiasının beş gün içinde icra mahkemesine şikâyet yoluyla bildirilmesi; imzanın kendisine ait olmadığı iddiasının beş gün içinde dilekçeyle bildirilmesi; borçlu olmadığı, borcun itfa edildiği, mehil verildiği, alacağın zamanaşımına uğradığı veya yetki itirazının beş gün içinde sebepleriyle icra mahkemesine bildirilmesi gerektiği yazılır. Süresinde bildirilmezse cebri icraya devam edilir.

Sonuç: kambiyo takibinde borçlunun itiraz hakkı kısıtlıdır: genel haciz yolundaki gibi basit bir itirazla takibi durduramaz; icra mahkemesine dilekçe ile ve beş gün içinde başvurmalıdır.

Örnek senaryo

K, L'ye borç vermiş; L, metninde "bono" ibaresi bulunmayan, "işbu senetle K'ya borcumu ödemeyi taahhüt ederim" yazılı ve imzalı bir senet düzenlemiştir. Senette vade yoktur.

1. Bono sayılır mı? Senet metninde "bono" veya "emre yazılı senet" kelimesi yoktur; m.776/1-a'daki unsur eksiktir ve bu eksik kanunun tamamladığı üç hâl arasında değildir; dolayısıyla senet bono sayılmaz (m.777/1).
2. Sonuç. Senet adi bir borç senedidir; kambiyo senetlerine mahsus takip yapılamaz. K, genel haciz yoluyla takip veya dava yoluna gitmek zorundadır.
3. Farklı durum. Senette "bono" ibaresi olsaydı ve vade yazmasaydı, senet görüldüğünde ödenecek bono sayılır ve geçerli olurdu (m.777/2).
4. Ödeme yeri. Ödeme yeri yazılmasaydı da, düzenlenme yeri ve düzenleyenin yerleşim yeri ödeme yeri sayılırdı (m.777/3).
5. Sorumluluk. Bono geçerli olsaydı, L asıl borçlu olarak poliçeyi kabul eden gibi sorumlu olurdu (m.779/1); senedi ciro eden veya aval veren kişiler de müteselsil sorumlu olurdu.
6. Takip. Bono vadesinde ödenmezse, K kambiyo takibi başlatır; L, ödeme emri tebliğinden itibaren on gün içinde ödemeli veya beş gün içinde icra mahkemesine itiraz etmelidir (İİK m.168).

Sık yapılan hatalar

• "Bono" ibaresini metne yazmamak. Başlıkta yazmak yetmez; metinde geçmelidir.
• Lehdarın adını yazmamak. Bu eksiklik kanunun tamamladığı hâller arasında değildir.
• Düzenleme tarihini yazmamak. Senedin bono sayılmamasına yol açar.
• Ödeme vaadini şarta bağlamak. Kayıtsız ve şartsız olmalıdır.
• Bononun adi senet olduğunu gözden kaçırmak. Kambiyo takibi yerine genel yollar gerekir.
• Avalin kimin için verildiğini belirtmemek. Belirtilmemişse düzenleyici için verilmiş sayılır (m.701/4).
• İtiraz sürelerini kaçırmak. Kambiyo takibinde itirazlar beş gün içinde icra mahkemesine yapılır (İİK m.168).
• Vadesiz bononun hemen muaccel olduğunu bilmemek. Görüldüğünde ödenir (m.777/2).