Ciro ve türleri: devir, tahsil ve rehin cirosu

Ciro, kambiyo senetlerinin devir aracıdır. Senet üzerinden yazılan imza ve senedin teslimiyle senetten doğan tüm haklar yeni hamile geçer. Ciro basit görünse de şekli, türü ve sonuçları hukuki bakımdan önemli farklar taşır: aynı ciro, devir, tahsil veya rehin amacı taşıyabilir ve senedin bağlı olduğu def'i rejimini belirler.

Devredilebilirlik ve genel kurallar

Poliçede. TTK m.681/1: her poliçe açıkça emre yazılı olmasa da ciro ve zilyetliğin geçirilmesi yoluyla devredilebilir. m.681/2: düzenleyen "emre yazılı değildir" ibaresini koymuşsa poliçe ancak alacağın temliki yoluyla devredilebilir ve bu devir temlikin hukuki sonuçlarını doğurur. m.681/3: ciro, poliçeyi kabul etmiş olsun olmasın muhataba, düzenleyene veya poliçeyle borç altına girmiş olanlardan herhangi birine yapılabilir; bu kimseler poliçeyi yeniden ciro edebilir.

Çekte. m.788: "emre yazılı" kaydıyla veya bu kayıt olmadan belirli bir kişi lehine ödenmesi şart kılınan çek, ciro ve zilyetliğin geçirilmesiyle devredilebilir; "emre yazılı değildir" kaydıyla ödenmesi şart kılınan çek ancak alacağın temliki ile devredilebilir.

Cironun şartları

Kayıtsız ve şartsız olma. m.682/1: cironun kayıtsız ve şartsız olması gerekir; cironun bağlı tutulduğu her şart yazılmamış sayılır. Yani "bedeli ödenirse devrolunur" gibi şart, ciroyu geçersiz kılmaz; yalnızca şart yok sayılır. Çekte aynı: m.789/1.

Kısmi ciro batıldır. m.682/2: kısmi ciro (yani senet bedelinin bir kısmı için yapılan ciro) batıldır. Çekte de kısmi ciro ve muhatabın cirosu batıldır (m.789/2).

Şekil. m.683/1: ciro poliçe veya poliçeye bağlı alonj denilen kâğıt üzerine yazılır ve ciranta tarafından imzalanır. Lehine ciro yapılan kişinin ciroda gösterilmesi gerekmez; ciro sadece cirantanın imzasından ibaret olabilir: beyaz ciro (m.683/2). Beyaz ciro poliçenin arkasına veya alonja yazılır.

Ciro türleri

1. Tam (devir) ciro ve beyaz ciro

Devir işlevi. m.684/1: ciro ve zilyetliğin geçirilmesi ile poliçeden doğan bütün haklar devrolunur. Beyaz cirolu senet taşıyan hamil, m.684/2 uyarınca:

• Ciroyu kendi adına veya başka bir kişi adına doldurabilir,
• Poliçeyi yeniden beyaz olarak veya belirli bir kişiye tekrar ciro edebilir,
• Beyaz ciroyu doldurmaksızın ve ciro etmeksizin senedi başka kişiye verebilir (teslimle devir).

Hamiline ciro. m.682/3 ve m.789/3: hamiline yazılı ciro beyaz ciro hükmündedir.

Teminat işlevi. m.685/1: aksi şart edilmedikçe ciranta, poliçenin kabul edilmemesinden ve ödenmemesinden sorumludur. m.685/2: ciranta poliçenin tekrar ciro edilmesini yasak edebilir; bu hâlde senet sonradan kendilerine ciro edilmiş kişilere karşı sorumlu olmaz. Yani ciranta, hem hakkı devreder hem de senedin ödenmemesi hâlinde kendisi sorumlu olur.

Hak sahipliğinin ispatı. m.686/1 (çekte m.790): bir poliçeyi elinde bulunduran kişi, son ciro beyaz ciro olsa bile, kendi hakkı müteselsil ve birbirine bağlı cirolardan anlaşıldığı takdirde yetkili hamil sayılır; çizilmiş cirolar yazılmamış hükmündedir. Bir beyaz ciroyu başka bir ciro izlerse, son ciroyu imzalayan kişi senedi beyaz ciro ile iktisap etmiş sayılır. m.686/2 (çekte m.792): senet herhangi bir suretle hamilin elinden çıkmışsa, hakkı bu şekilde anlaşılan yeni hamil, ancak senedi kötüniyetle iktisap etmiş veya iktisabında ağır kusuru bulunmuşsa geri vermekle yükümlüdür.

Def'i sınırı: iyiniyetli hamil. m.687/1: poliçeden dolayı kendisine başvurulan kişi, düzenleyen veya önceki hamillerden biriyle kendi arasında doğrudan var olan ilişkilere dayanan def'ileri başvuran hamile karşı ileri süremez; meğerki hamil poliçeyi iktisap ederken bile bile borçlunun zararına hareket etmiş olsun. Bu, kıymetli evrakın güvenle devrini sağlayan temel kuraldır: örneğin borçlu, düzenleyene karşı sahip olduğu "mal ayıplı" savunmasını, senedi iyiniyetle ciro yoluyla alan hamile karşı ileri süremez. Bu def'i sınırı, alacağın temliki yoluyla devirlerde uygulanmaz (m.687/2).

2. Tahsil (vekâleten) cirosu

m.688/1: ciro "bedeli tahsil içindir", "vekâleten" veya bedelin başkası adına kabul edileceğini belirten bir şerh ya da sadece vekil etmeyi ifade eden bir kayıt içerirse, hamil poliçeden doğan bütün hakları kullanabilir; fakat senedi ancak tahsil cirosu ile tekrar ciro edebilir.

Sonuçları: hamil senedin maliki olmaz, yalnızca tahsile yetkili olur. m.688/2: poliçeden sorumlu olanlar bu hâlde ancak cirantaya karşı ileri sürebilecekleri def'ileri hamile karşı ileri sürebilir. m.688/3: tahsil yetkisi, yetkiyi verenin ölümü veya medeni hakları kullanma ehliyetini kaybetmesi ile sona ermez. Uygulamada bankaya bırakılan tahsil çekleri bu cirodur.

3. Rehin (teminat) cirosu

m.689/1: ciro "bedeli teminattır", "bedeli rehindir" ibaresini veya rehnetmeyi belirten başka bir kayıt içerirse, hamil poliçeden doğan bütün hakları kullanabilir; fakat kendisi tarafından yapılan bir ciro ancak tahsil cirosu hükmündedir. m.689/2: poliçeden sorumlu olanlar, kendileriyle ciranta arasında doğrudan var olan ilişkilere dayanan def'ileri hamile karşı ileri süremezler; meğerki hamil bile bile borçlunun zararına hareket etmiş olsun.

Rehin cirosunda senet devredilmez, alacağa karşı rehin hakkı kurulur; hamil senedi tahsil edebilir ancak mülkiyeti geçmez.

Zaman bakımından ciro

Vadeden sonraki ciro. m.690/1: vadenin geçmesinden sonra yapılan ciro, vadeden önce yapılan bir cironun hükümlerini doğurur; ancak ödenmeme protestosundan veya bu protestonun düzenlenmesi için öngörülmüş sürenin geçmesinden sonra yapılan ciro, sadece alacağın temliki hükümlerini doğurur. m.690/2: aksi sabit oluncaya kadar tarihsiz bir ciro, protestonun düzenlenmesi için öngörülen sürenin geçmesinden önce yapılmış sayılır.

Çekte. m.793/1: protestonun düzenlenmesinden veya aynı nitelikte bir belirlemeden ya da ibraz süresinin geçmesinden sonra yapılan ciro, ancak alacağın temlikinin sonuçlarını doğurur; yani def'i sınırı korumasından yararlanılamaz. m.793/2: tarihsiz ciro, ibraz süresinin geçmesinden önce yapılmış sayılır.

Bu ayrım, uygulamada çok önemlidir: vadeden veya ibraz süresinden sonra çeki devralan kişi, def'i sınırı korumasından yararlanamaz ve temlik alan hükmünde borçlunun tüm def'ilerine muhatap olur.

Cirantanın sorumluluğu ve başvuru

Cirantalar, düzenleyen ve avalistler hamile karşı müteselsil sorumludur (m.724/1). Hamil, borçlanma sırasına bağlı olmaksızın her birine veya hepsine birlikte başvurabilir (m.724/2). Bir borçluya başvurmakla diğerlerine karşı hakkını kaybetmez (m.724/4). Senedi ödeyen ciranta, kendi cirosunu ve kendisinden sonraki cirantaların cirolarını çizebilir (m.727/2) ve önceki borçlulara başvurabilir (m.726).

Örnek senaryo

O, bir bono düzenleyerek P'ye vermiştir. P, senedin arkasını yalnızca imzalayarak (beyaz ciro) Q'ya vermiş, Q de R'ye devretmiştir. O, P'ye karşı "malı teslim etmedin" savunmasını R'ye karşı ileri sürmek istemektedir.

1. Ciro şekli. P'nin yalnızca imzasından ibaret olan cirosu beyaz cirodur; Q senedi doldurmadan R'ye verebilir (m.683/2, m.684/2).
2. Hak sahipliği. R, senedi elinde bulundurduğundan ve hakkı cirolardan anlaşıldığından yetkili hamil sayılır (m.686/1).
3. Def'i sınırı. O, P ile arasındaki ilişkiye dayanan "mal teslim edilmedi" def'isini R'ye karşı ileri süremez; ancak R, senedi iktisap ederken bile bile O'nun zararına hareket etmişse bu def'i ileri sürülebilir (m.687/1).
4. Vade sonrası ciro. Senet vadeden sonra ama protestodan önce R'ye ciro edilmişse, ciro vadeden önce yapılmış gibi hüküm doğurur ve def'i sınırı korunur (m.690/1). Ödenmeme protestosundan sonra yapılsaydı, R yalnızca alacağın temliki hükümlerine göre hak kazanırdı; O da P'ye karşı sahip olduğu def'ileri R'ye ileri sürebilirdi.
5. Tahsil cirosu farkı. Q, senedi bankaya "bedeli tahsil içindir" şerhiyle ciro etseydi, banka malik olmaz, yalnızca tahsile yetkili olurdu; O, P'ye karşı def'ilerini bankaya karşı ileri sürebilirdi (m.688/2).
6. Sorumluluk. Senet ödenmezse R, P, Q ve O'dan hepsine veya birine başvurabilir; P ve Q cirantalar olarak müteselsil sorumludur (m.724, m.685/1). Ödemeyi yapan ciranta önceki borçlulara başvurur (m.726).

Sık yapılan hatalar

• Kısmi ciro yapmaya çalışmak. m.682/2 ve m.789/2 uyarınca batıldır.
• Ciroyu şarta bağlamak. Şart yazılmamış sayılır; ciro geçerli kalır.
• Tahsil cirosunu devir sanmak. Vekâleten ciroda mülkiyet geçmez, def'i rejimi de farklıdır.
• Vade veya protesto sonrası ciroyu normal ciro sanmak. m.690 ve m.793'e göre sonuçlar farklıdır.
• Beyaz cirolu çeki doldurmadan kaybetmek. Beyaz ciro, senedin zilyetliğiyle devir sağlar; kayıp riski yüksektir.
• Def'i sınırını bilmemek. Ciro yoluyla iyiniyetle senedi alan hamile karşı önceki ilişki def'ileri ileri sürülemez (m.687).
• Cirantanın sorumluluğunu unutmak. Aksi şart edilmedikçe ciranta ödenmemeden sorumludur (m.685).
• Kötüniyetle iktisabı gözden kaçırmak. Senedi kaybeden kişi, iyiniyetsiz hamile karşı geri verme davası açabilir (m.686/2, m.792).