Zamanaşımı itirazı: süreler, başlangıç, durma-kesilme ve hâkimin resen dikkate alamaması

Zamanaşımı, alacağın belirli bir süre kullanılmaması nedeniyle dava edilebilirliğini kaybetmesidir. Alacak ortadan kalkmaz, ancak borçlu zamanaşımını ileri sürerse ifadan kaçınabilir. Bu nedenle zamanaşımı itirazı hem savunma hem de dava hazırlığı bakımından kritik öneme sahiptir. Düzenleme TBK m.146-161'dedir.

Süreler (m.146-148)

• Genel süre (m.146): kanunda aksine hüküm bulunmadıkça her alacak on yıllık zamanaşımına tabidir.
• Beş yıllık süre (m.147): şu alacaklar için beş yıllık zamanaşımı uygulanır:
  1. Kira bedelleri, anapara faizleri ve ücret gibi diğer dönemsel edimler,
  2. Otel, motel, pansiyon ve tatil köyü bedelleri ile lokanta ve benzeri yerlerdeki yeme içme bedelleri,
  3. Küçük sanat işlerinden ve küçük çapta perakende satışlardan doğan alacaklar,
  4. Ortaklık ilişkisinden doğan alacaklar (ortaklar arasında, müdür, temsilci ve denetçi ile ortaklık arasında),
  5. Vekâlet, komisyon ve acentalık sözleşmelerinden ve simsarlık sözleşmesinden doğan alacaklar (ticari simsarlık ücreti alacağı hariç),
  6. Eser sözleşmesinden doğan alacaklar (yüklenicinin ağır kusuruyla ifa etmemesi hariç).
• Kesinlik (m.148): bu ayırımda belirlenen zamanaşımı süreleri sözleşmeyle değiştirilemez.
• Özel süreler: haksız fiil (iki yıl/on yıl, TBK m.72), sebepsiz zenginleşme (iki yıl/on yıl, m.82), ayıp (iki yıl/beş yıl, m.478 vb.), iş hukuku (kıdem, ihbar, ücret ve yıllık izin) ve vergi/SGK süreleri özel kanunlarda gösterilir; ilgili düzenleme ayrıca kontrol edilmelidir.

Başlangıç ve hesaplama (m.149-152)

• Başlangıç (m.149): zamanaşımı, alacağın muaccel olmasıyla işlemeye başlar; muacceliyet bir bildirime bağlıysa zamanaşımı bildirimin yapılabileceği günden işler.
• Dönemsel edimler (m.150): ömür boyu gelir gibi dönemsel edimlerde alacağın tamamı için zamanaşımı ifa edilmemiş ilk dönemsel edimin muaccel olduğu günde başlar.
• Hesaplama (m.151): zamanaşımının başladığı gün sayılmaz; zamanaşımı ancak sürenin son günü de hak kullanılmaksızın geçince gerçekleşir.
• Bağlı alacaklar (m.152): asıl alacak zamanaşımına uğrayınca ona bağlı faiz ve diğer alacaklar da zamanaşımına uğrar.

Zamanaşımının durması (m.153)

Şu durumlarda zamanaşımı işlemeye başlamaz, başlamışsa durur:

1. Velayet süresince, çocukların ana ve babalarından olan alacakları için,
2. Vesayet süresince, vesayet altındakilerin vasiden veya vesayet işlemleri sebebiyle Devletten olan alacakları için,
3. Evlilik devam ettiği sürece, eşlerin diğerinden olan alacakları için,
4. Hizmet ilişkisi süresince, ev hizmetlilerinin onları çalıştıranlardan olan alacakları için,
5. Borçlu alacak üzerinde intifa hakkına sahip olduğu sürece,
6. Alacağı Türk mahkemelerinde ileri sürme imkânının bulunmadığı sürece,
7. Alacaklı ve borçlu sıfatının aynı kişide birleşmesi hâlinde, birleşmenin ileride geçmişe etkili olarak ortadan kalkması durumunda.

Durdurucu sebeplerin ortadan kalktığı günün bitiminde zamanaşımı işlemeye başlar veya durmadan önceki işlemesi sürer.

Zamanaşımının kesilmesi (m.154-158)

• Kesen sebepler (m.154): (1) borçlunun borcu ikrarı (özellikle faiz ödemesi, kısmen ifa, rehin verme veya kefil gösterme); (2) alacaklının dava veya def'i yoluyla mahkemeye veya hakeme başvurması, icra takibinde bulunması ya da iflas masasına başvurması.
• Birlikte borçlulara etkisi (m.155): zamanaşımı müteselsil borçlulardan birine karşı kesilince diğerlerine karşı da kesilir; asıl borçluya karşı kesilince kefile karşı da kesilir; kefile karşı kesilince asıl borçluya karşı kesilmez.
• Yeni süre (m.156): kesilmeyle yeni bir süre işlemeye başlar; borç senetle ikrar edilmiş veya mahkeme ya da hakem kararına bağlanmışsa yeni süre her zaman on yıldır.
• Dava süresince (m.157): dava veya def'i yoluyla kesilmiş zamanaşımı, dava süresince tarafların yargılamaya ilişkin her işleminden veya hâkimin her kararından sonra yeniden işlemeye başlar; icra takibinde alacağın takibine ilişkin her işlemden sonra yeniden işlemeye başlar.
• Ek süre (m.158): dava veya def'i; görevsizlik/yetkisizlik, düzeltilebilecek bir yanlışlık veya vaktinden önce açılmış olması nedeniyle reddedilmiş olup da o arada zamanaşımı veya hak düşürücü süre dolmuşsa, alacaklı altmış günlük ek süre içinde haklarını kullanabilir.

Zamanaşımından feragat ve itiraz (m.160-161)

• Önceden feragat yasağı (m.160): zamanaşımından önceden feragat edilemez. Müteselsil borçlulardan birinin feragati diğerlerine, asıl borçlunun feragati kefile karşı ileri sürülemez.
• Hâkim resen bakamaz (m.161): zamanaşımı ileri sürülmedikçe hâkim bunu kendiliğinden göz önüne alamaz. Bu nedenle davalı itirazını süresinde (cevap dilekçesinde) yapmalıdır. HMK açısından savunmanın genişletilmesi yasağı (m.141, m.319) nedeniyle cevap dilekçesine yazılmazsa sonradan ileri sürmek zorlaşabilir.
• Hak düşürücü sürelerden farkı: hak düşürücü süre (ör. iptal davası süreleri) hâkim tarafından resen dikkate alınır; zamanaşımı ise itiraz gerektirir. Bir sürenin hangisi olduğu kanundan anlaşılır.

Zamanaşımı itirazı nasıl yapılır?

1. Cevap dilekçesine "zamanaşımı def'i" başlığı altında yazın.
2. Hangi süre olduğunu (on yıl, beş yıl, iki yıl) ve başlangıç tarihini belirtin.
3. Kesme veya durma sebebi olmadığını, alacaklının ise bunu ispat etmesi gerektiğini vurgulayın (alacaklı zamanaşımının kesildiğini ileri sürerse ispat yükü ondadır).
4. Yeni süre başlamışsa (ikrar, borç senedi, dava) tarihleri hesaplayın.
5. Kısmi ödeme veya faiz ödemesi varsa kesme sonucu doğurabileceğini unutmayın.
6. İcra takibinde, zamanaşımı itirazı borca itiraz sebepleri arasında ileri sürülür (İİK m.62, m.33).

Örnek senaryo

V, W'ye ait dükkânı kiralamış; W, üç yıl önceki bir dönemin ödenmemiş kira alacağını şimdi dava etmektedir. Kira alacağı beş yıllık zamanaşımına tabidir.

1. Süre. Kira bedelleri beş yıllık zamanaşımına tabidir (m.147/1).
2. Başlangıç. Her dönemin kirası muaccel olduğu günden işler (m.149).
3. Süre dolmadı. Üç yıl önceki dönem henüz beş yılı doldurmadığından zamanaşımı gerçekleşmemiştir.
4. Eski dönem. W yedi yıl önceki bir kira alacağını da isterse V, zamanaşımı itirazını cevap dilekçesinde ileri sürmelidir.
5. Hâkim resen bakmaz. V itiraz etmezse hâkim zamanaşımını göz önüne almaz (m.161).
6. Kesme. V bir ödeme yapmış veya borcu ikrar etmişse süre kesilmiş ve yeniden başlamış olabilir (m.154/1).
7. İcra takibi. W bir icra takibi yapmışsa zamanaşımı kesilir (m.154/2).
8. Sonuç. Mahkeme zamanaşımı itirazını haklı bulursa alacak dava edilemez; borç ortadan kalkmaz ama zorla tahsil edilemez.

Sık yapılan hatalar

• Zamanaşımı itirazını cevap dilekçesine yazmamak. Hâkim resen dikkate alamaz (m.161).
• Yanlış süreyi uygulamak. Beş yıllık ve özel süreler ayrı kontrol edilmelidir (m.147).
• Başlangıç tarihini yanlış almak. Muacceliyet günü esastır (m.149).
• Kesme sebeplerini görmemek. Kısmi ödeme, faiz ödemesi, ikrar, icra takibi süreyi keser (m.154).
• Ek süreyi bilmemek. Yetki/görev ret sonrası altmış günlük ek süre vardır (m.158).
• Zamanaşımından önceden feragat edilebileceğini sanmak. Yasaktır (m.160/1).
• Zamanaşımını sözleşmeyle değiştirmek. Geçersizdir (m.148).
• Hak düşürücü süre ile zamanaşımını karıştırmak. Hak düşürücü süre resen dikkate alınır.