Zamanaşımı süreleri: TBK'da on yıl, beş yıl, iki yıl; başlangıç, durma ve kesilme

Zamanaşımı nedir?

Zamanaşımı, bir alacağın kanunda öngörülen süre içinde talep edilmemesi nedeniyle dava yoluyla istenebilme niteliğini kaybetmesidir. Zamanaşımına uğrayan borç ortadan kalkmaz, "eksik borca" dönüşür: borçlu isterse öder, ancak ödemeye zorlanamaz. Zamanaşımı, hak düşürücü süreden farklıdır; hak düşürücü sürede hakkın kendisi sona erer ve mahkeme bunu kendiliğinden dikkate alır. Zamanaşımı kuralları 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.146-161'de düzenlenir.

Genel kural: on yıl

TBK m.146'ya göre kanunda aksine bir hüküm bulunmadıkça her alacak on yıllık zamanaşımına tabidir. Satım sözleşmesinden doğan bedel alacağı, borç ilişkisinden doğan tazminat talepleri ve özel süre öngörülmemiş diğer sözleşmesel alacaklar bu genel süreye tabidir.

Beş yıllık zamanaşımı

TBK m.147'ye göre aşağıdaki alacaklar için beş yıllık zamanaşımı uygulanır:

1. Kira bedelleri, anapara faizleri ve ücret gibi diğer dönemsel edimler.
2. Otel, motel, pansiyon ve tatil köyü gibi yerlerdeki konaklama bedelleri ile lokanta ve benzeri yerlerdeki yeme içme bedelleri.
3. Küçük sanat işlerinden ve küçük çapta perakende satışlardan doğan alacaklar.
4. Bir ortaklıkta ortaklık sözleşmesinden doğan ve ortaklar ile ortaklık, müdür, temsilci ve denetçiler arasındaki alacaklar.
5. Vekâlet, komisyon ve acentelik sözleşmelerinden ve ticari simsarlık ücreti dışında simsarlık sözleşmesinden doğan alacaklar.

İşçilik alacakları bakımından ayrıca İş Kanunu Ek m.3 uyarınca yıllık izin ücreti, kıdem tazminatı ve ihbar tazminatının zamanaşımı süresi de beş yıldır; ücret alacakları da beş yıllık zamanaşımına tabidir. İşçilik alacaklarında sürenin kontrolü için işçilik alacağı zamanaşımı ön değerlendirme aracını kullanabilirsiniz.

Haksız fiil ve sebepsiz zenginleşme: iki yıl ve on yıl

• Haksız fiil: TBK m.72'ye göre tazminat istemi, zarar görenin zararı ve tazminat yükümlüsünü öğrendiği tarihten başlayarak iki yılın ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten başlayarak on yılın geçmesiyle zamanaşımına uğrar. Ancak tazminat, ceza kanunlarının daha uzun bir zamanaşımı öngördüğü cezayı gerektiren bir fiilden doğmuşsa, bu daha uzun süre uygulanır. Trafik kazaları ve yaralama gibi olaylarda bu kural önemlidir.
• Sebepsiz zenginleşme: TBK m.82'ye göre geri isteme hakkı, hak sahibinin geri isteme hakkı olduğunu öğrendiği tarihten başlayarak iki yılın ve her hâlde zenginleşmenin gerçekleştiği tarihten başlayarak on yılın geçmesiyle zamanaşımına uğrar.

Zamanaşımı ne zaman başlar?

TBK m.149'a göre zamanaşımı, alacağın muaccel olmasıyla, yani borçlunun ödemesi gereken anın gelmesiyle işlemeye başlar. Alacağın muaccel olması bir bildirime bağlıysa, zamanaşımı bu bildirimin yapılabileceği günden işlemeye başlar. m.150'ye göre ömür boyu gelir gibi dönemsel edimlerde, alacağın tamamı için zamanaşımı ifa edilmemiş ilk dönemsel edimin muaccel olduğu günde başlar.

Zamanaşımının durması

TBK m.153'e göre bazı durumlarda zamanaşımı işlemeye başlamaz, başlamışsa durur. Örneğin velayet süresince çocukların ana ve babalarından olan alacakları için, evlilik devam ettiği sürece eşlerin birbirinden olan alacakları için, hizmet ilişkisi süresince ev hizmetlilerinin onları çalıştıranlardan olan alacakları için ve alacağın Türk mahkemelerinde ileri sürülme imkânının bulunmadığı sürece zamanaşımı işlemez. Durma sebebi ortadan kalkınca süre kaldığı yerden devam eder.

Zamanaşımının kesilmesi

TBK m.154'e göre zamanaşımı şu durumlarda kesilir:

• Borçlu borcu ikrar etmişse, özellikle faiz ödemiş, kısmen ifada bulunmuş, rehin vermiş veya kefil göstermişse.
• Alacaklı dava veya def'i yoluyla mahkemeye ya da hakeme başvurmuş, icra takibinde bulunmuş veya iflas masasına başvurmuşsa.

m.156'ya göre zamanaşımının kesilmesiyle yeni bir süre işlemeye başlar. Borç bir senetle ikrar edilmiş veya bir mahkeme ya da hakem kararına bağlanmışsa, yeni süre her zaman on yıldır. Bu nedenle kısmi ödeme almak veya borcu yazılı olarak kabul ettirmek, alacaklı için zamanaşımını yeniden başlatmanın pratik yollarıdır. İcra takibindeki zamanaşımı ayrıca icra takibinde zamanaşımı rehberinde anlatılır.

Zamanaşımı kendiliğinden dikkate alınmaz

TBK m.161'e göre zamanaşımı ileri sürülmedikçe hâkim bunu kendiliğinden göz önüne alamaz. Bu nedenle borçlunun zamanaşımını bir savunma (def'i) olarak süresinde ileri sürmesi gerekir. Hukuk davalarında zamanaşımı def'i, cevap dilekçesinde ileri sürülmezse sonradan ileri sürülmesi savunmanın genişletilmesi yasağı nedeniyle mümkün olmayabilir.

Örnek senaryo

Bir ev sahibi, kiracısının dört buçuk yıl önce ödemediği üç aylık kira bedelini talep etmek ister. Kira bedelleri TBK m.147 uyarınca beş yıllık zamanaşımına tabi olduğundan, her aylık kira bedelinin muaccel olduğu tarihten itibaren beş yıl dolmadan icra takibi başlatması gerekir. Ev sahibi icra takibi başlatırsa zamanaşımı m.154 uyarınca kesilir. Kiracı dava sırasında zamanaşımını ileri sürmezse, mahkeme bunu kendiliğinden dikkate almaz.

Sık yapılan hatalar

• Her alacak için on yıllık genel sürenin uygulanacağını sanmak; kira, ücret ve faizde süre beş yıldır.
• Haksız fiilde iki yıllık sürenin olay tarihinden değil öğrenmeden başladığını gözden kaçırmak.
• Zamanaşımı ile hak düşürücü süreyi karıştırmak.
• Zamanaşımı def'ini cevap dilekçesinde ileri sürmemek.
• Kısmi ödeme veya borç ikrarının zamanaşımını kestiğini bilmemek.