İcra takibinde zamanaşımı ve süreler

İcra dosyalarının kaybedilmesinin en yaygın sebebi, esasa ilişkin bir hata değil süre kaçırmadır. İcra hukukunda birbirinden farklı nitelikte üç grup süre işler: zamanaşımı süreleri, hak düşürücü süreler ve dosyanın işlemden kaldırılmasına yol açan süreler. Bunların birbirine karıştırılması, telafisi imkânsız sonuçlar doğurur.

İlama dayalı takipte zamanaşımı

İİK m.39/1: ilama müstenit takip, son muamele üzerinden on sene geçmekle zamanaşımına uğrar.

Bu cümledeki "son muamele üzerinden" ifadesi kritiktir ve sıklıkla yanlış okunur. Süre:

• ilamın verildiği tarihten değil,
• ilamın kesinleştiği tarihten değil,
• takibin başlatıldığı tarihten değil,

dosyadaki son muameleden işler.

Dosyada yapılan her işlem — haciz talebi, satış talebi, tebligat, yenileme, tahsilat — süreyi yeniden başlatır. Bu nedenle uzun süredir hareketsiz duran bir dosyada ilk yapılacak iş, son muamele tarihini tespit etmektir.

Bu kuralın iki yönlü sonucu vardır:

• Alacaklı bakımından: dosyada belirli aralıklarla işlem yapmak, zamanaşımını kesintisiz olarak ileriye taşır.
• Borçlu bakımından: dosyada on yıl boyunca hiçbir işlem yapılmamışsa, zamanaşımı itirazı güçlü bir savunmadır.

m.39/2: noter senedine müstenit takip, senedin mahiyetine göre borçlar veya ticaret kanunlarında muayyen olan zamanaşımlarına tabidir. Yani m.38 uyarınca ilamlı takip yapılabilen noter senetleri, on yıllık ilam zamanaşımına değil, alacağın kendi hukuki niteliğinden doğan süreye tabidir.

Zamanaşımının ileri sürülmesi

İlamlı takipte zamanaşımı, İİK m.33 kapsamında ileri sürülür: icra emrinin tebliği üzerine borçlu yedi gün içinde dilekçe ile icra mahkemesine başvurarak borcun zamanaşımına uğradığı veya imhal veya itfa edildiği itirazında bulunabilir.

m.33/2 önemli bir ayrım getirir: icra emrinin tebliğinden sonraki devrede tahakkuk etmiş itfa, imhal veya zamanaşımına dayanan geri bırakma istekleri her zaman yapılabilir.

Bu, takip devam ederken dolan zamanaşımı bakımından yedi günlük sürenin uygulanmadığı anlamına gelir. Uzun süren dosyalarda, takip sırasında tamamlanan on yıllık süre her aşamada ileri sürülebilir.

İlamsız takipte ise zamanaşımı, ödeme emrine karşı yedi gün içinde yapılan itirazın içinde bir sebep olarak gösterilmelidir. İİK m.63 uyarınca itiraz sebepleri sonradan genişletilemeyeceğinden, zamanaşımı itirazının baştan yazılması zorunludur.

Haciz isteme süresi

İİK m.78/2 (6/6/1985 tarihli 3222 sayılı Kanunla değişik): haciz istemek hakkı, ödeme emrinin tebliği tarihinden itibaren bir sene geçmekle düşer.

Aynı fıkra, süreye dahil edilmeyecek dönemleri sayar: itiraz veya dava hâlinde bunların vukuundan hükmün katileşmesine kadar veya alacaklıyla borçlunun icra dairesinde taksit sözleşmeleri yapmaları hâlinde taksit sözleşmesinin ihlaline kadar geçen zaman hesaba katılmaz.

Bu iki durak önemlidir:

• Borçlu itiraz etmişse, itirazın yapıldığı tarihten hükmün kesinleşmesine kadar geçen süre durur. İtirazın iptali veya kaldırılması süreci boyunca bir yıllık süre işlemez.
• Taksit sözleşmesi yapılmışsa, sözleşme ihlal edilene kadar süre işlemez.

m.78/4 yaptırımı belirler: haciz talebi kanuni müddet içinde yapılmaz veya geri alındıktan sonra bu müddet içinde yenilenmezse dosya muameleden kaldırılır.

"Muameleden kaldırma", takibin düşmesi değildir. Dosya yenilenebilir; ancak yenileme talebi ek masraf gerektirir ve yenileme emrinin borçluya tebliği gerekir. Ayrıca bu süre zarfında konulmuş hacizler etkilenebilir. Bu nedenle bir yıllık süre, alacaklı vekilinin takvimindeki ilk kalem olmalıdır.

m.78/3 bir kolaylık sağlar: alacaklı isterse, haciz talebinin vukuuna dair bir vesika verilir ve bu vesika hiçbir harç ve resme tabi değildir.

İtirazın hükümden düşürülmesi süreleri

İtiraz üzerine alacaklının önündeki iki yolun süreleri farklıdır ve karıştırılmamalıdır.

İtirazın iptali (İİK m.67/1): takip talebine itiraz edilen alacaklı, itirazın tebliği tarihinden itibaren bir sene içinde mahkemeye başvurarak, genel hükümler dairesinde alacağının varlığını ispat suretiyle itirazın iptalini dava edebilir.

m.67/5 bir güvence getirir: birinci fıkrada yazılı itirazın iptali süresini geçiren alacaklının umumi hükümler dairesinde alacağını dava etmek hakkı saklıdır. Yani bir yıl kaçırılsa bile alacak hakkı sona ermez; yalnızca takibe bağlı avantajlar kaybedilir.

İtirazın kaldırılması (İİK m.68/1): alacaklı, itirazın kendisine tebliği tarihinden itibaren altı ay içinde itirazın kaldırılmasını isteyebilir. Bu süre içerisinde itirazın kaldırılması istenilmediği takdirde yeniden ilâmsız takip yapılamaz.

İki süre arasındaki fark yalnızca uzunluk değil, kaçırmanın sonucudur:

• m.67'deki bir yıl kaçırılırsa: genel hükümlere göre dava hakkı saklıdır.
• m.68'deki altı ay kaçırılırsa: yeniden ilamsız takip yapılamaz.

Her iki süre de itirazın alacaklıya tebliği tarihinden işler. İtiraz, m.62/2 uyarınca üç gün içinde bir muhtıra ile alacaklıya tebliğ edilir; bu muhtıranın tebliğ tarihi dosyanın başına yazılmalıdır.

Takipten önceki zamanaşımı

Takip başlatılmadan önce, alacağın kendi zamanaşımı süresi işler. Genel kural TBK m.146'dadır: aksine bir hüküm bulunmadıkça her alacak on yıllık zamanaşımına tabidir.

TBK m.147 beş yıllık süreye tabi alacakları sayar. Bunlar arasında kira bedelleri, anapara faizleri ve ücret gibi diğer dönemsel edimler, vekâlet, komisyon ve acentalık sözleşmelerinden doğan alacaklar ve yüklenicinin yükümlülüklerini ağır kusuruyla hiç ya da gereği gibi ifa etmemesi dışında eser sözleşmesinden doğan alacaklar yer alır.

Kambiyo senetlerinde ise ticaret hukukundaki özel süreler uygulanır. Takip başlatılmadan önce bu sürelerin dolup dolmadığı denetlenmelidir; dolmuşsa borçlunun zamanaşımı itirazı takibi durdurur.

Süre takibi için pratik yöntem

İcra dosyası açıldığında takvime işlenmesi gereken tarihler:

• Ödeme/icra emri tebliğ tarihi. Buradan itibaren borçlunun yedi günlük itiraz veya m.33 başvuru süresi ile alacaklının bir yıllık haciz isteme süresi işler.
• İtirazın alacaklıya tebliğ tarihi. Buradan itibaren altı ay (m.68) ve bir sene (m.67) süreleri işler.
• Son muamele tarihi. Her işlemden sonra güncellenir; ilamlı takipte on yıllık zamanaşımının başlangıcıdır.
• Taksit sözleşmesi tarihi ve ihlal tarihi. m.78/2 uyarınca sürenin durduğu ve yeniden işlemeye başladığı anlar.
• Haciz tarihleri. Satış isteme sürelerinin başlangıcıdır.

Bu tarihlerin dosya kapağında tek bir yerde tutulması, süre kaçırmanın önündeki en basit ve en etkili önlemdir.

Örnek senaryo

Bir alacaklı, on bir yıl önce kesinleşen bir ilama dayanarak takip başlatmak istemektedir. Dosyada dokuz yıl önce bir haciz işlemi yapılmış, sonrasında hiçbir işlem yapılmamıştır.

Değerlendirme:

1. Süre nereden işler? İİK m.39/1 uyarınca zamanaşımı son muameleden işler. İlamın on bir yıllık olması tek başına sonuç doğurmaz.
2. Son muamele. Dokuz yıl önce yapılan haciz işlemi son muameledir; on yıllık süre henüz dolmamıştır. Takibe devam edilebilir.
3. Aciliyet. Süre dolmasına bir yıl kalmıştır. Zamanaşımını kesecek bir işlem yapılması gerekir.
4. Borçlunun savunması. Borçlu zamanaşımını ileri sürerse, m.33/2 uyarınca icra emrinden sonra tahakkuk eden zamanaşımı her zaman ileri sürülebilir. Bu nedenle alacaklı, dosyayı hareketsiz bırakmamalıdır.
5. Haciz isteme süresi. İlamlı takipte icra emrinin tebliğinden itibaren bir yıllık haciz isteme süresi ayrıca işler; bu süre zamanaşımından bağımsızdır.
6. Karşılaştırma. Eğer takip bir noter senedine dayansaydı, m.39/2 uyarınca zamanaşımı on yıllık ilam süresine değil, senedin niteliğine göre borçlar veya ticaret kanunlarındaki süreye tabi olacaktı.

Sık yapılan hatalar

• On yıllık sürenin ilam tarihinden hesaplanması. m.39/1 son muameleyi esas alır.
• Dosyanın uzun süre hareketsiz bırakılması. Her işlem süreyi yeniden başlatır; hareketsizlik zamanaşımı riskidir.
• Bir yıllık haciz isteme süresinin unutulması. m.78/4 uyarınca dosya muameleden kaldırılır.
• Sürenin duraklarının hesaba katılmaması. m.78/2 uyarınca itiraz veya dava süresi ile taksit sözleşmesi dönemi hesaba katılmaz.
• m.67 ve m.68 sürelerinin karıştırılması. Biri bir sene, diğeri altı aydır ve kaçırmanın sonuçları farklıdır.
• Zamanaşımı itirazının ilamsız takipte sonradan ileri sürülmeye çalışılması. m.63 uyarınca itiraz sebepleri genişletilemez.
• Takip öncesi zamanaşımının denetlenmemesi. TBK m.146 ve m.147'deki süreler, takip başlatılmadan önce kontrol edilmelidir.
• Noter senedinde on yıllık ilam süresinin uygulandığının sanılması. m.39/2 farklı bir rejim öngörür.