Güvenlik soruşturması ve arşiv araştırması: kapsam ve iptal davası

Kamu görevine atanma sürecinde yapılan arşiv araştırması ve güvenlik soruşturması, 17/4/2021 tarihinde yürürlüğe giren 7315 sayılı Güvenlik Soruşturması ve Arşiv Araştırması Kanunu ile ayrı bir kanunda düzenlenmiştir. Bu kanun, önceki dönemde yönetmelik düzeyinde yürütülen ve Anayasa Mahkemesi denetiminden geçemeyen uygulamanın yerini almıştır. Dosya değerlendirilirken bu kanunun sınırlayıcı hükümleri esas alınmalıdır.

İki ayrı işlem: arşiv araştırması ve güvenlik soruşturması

Kanun iki farklı işlemi birbirinden ayırır ve kapsamlarını ayrı maddelerde belirler.

Arşiv araştırması (m.3/1), statüsü veya çalıştırma şekline bağlı olmaksızın ilk defa veya yeniden memuriyete yahut kamu görevine atanacaklar hakkında yapılır. Yani kural budur; herkes hakkında arşiv araştırması yapılır.

Güvenlik soruşturması ve arşiv araştırmasının birlikte yapılacağı hâller (m.3/2) ise sayılmıştır:

• Yetkili olmayan kişilerin bilgi sahibi olmaları hâlinde devlet güvenliğinin, ulusal varlığın ve bütünlüğün, iç ve dış menfaatlerin zarar görebileceği veya tehlikeye düşebileceği bilgi ve belgelerin bulunduğu gizlilik dereceli birimler,
• Millî Savunma Bakanlığı, Genelkurmay Başkanlığı, jandarma, emniyet, sahil güvenlik ve istihbarat teşkilatlarında çalıştırılacak kamu personeli,
• Ceza infaz kurumları ve tutukevlerinde çalışacak personel,
• Kamu kurum ve kuruluşlarında çalışacak öğretmenler,
• Üst kademe kamu yöneticileri,
• Özel kanunları uyarınca güvenlik soruşturması ve arşiv araştırmasına tabi tutulan kişiler,
• Millî güvenlik açısından stratejik önemi haiz birim, proje, tesis, hizmetlerde statüsü veya çalıştırma şekline bağlı olmaksızın istihdam edilenler.

Bu sayım sınırlayıcıdır. Listede yer almayan bir kadro için güvenlik soruşturması yapılması, işlemin yetki ve sebep unsurları bakımından sorgulanabilir. Dosya değerlendirmesinde ilk kontrol edilecek nokta budur.

Arşiv araştırmasının kapsamı

m.4/1 arşiv araştırmasının neyi kapsadığını tek tek sayar. Arşiv araştırması:

• Kişinin adli sicil kaydının,
• Kişinin kolluk kuvvetleri tarafından hâlen aranıp aranmadığının,
• Kişi hakkında herhangi bir tahdit olup olmadığının,
• Kişi hakkında kesinleşmiş mahkeme kararları ve 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanununun 171 inci maddesinin beşinci ve 231 inci maddesinin onüçüncü fıkraları kapsamında alınan kararlar ile kişi hakkında devam eden veya sonuçlanmış olan soruşturma ya da kovuşturmalar kapsamındaki olguların,
• Hakkında kamu görevinden çıkarılma ya da kesinleşmiş memurluktan çıkarma cezası olup olmadığının,

mevcut kayıtlardan tespit edilmesidir.

İki ifade özellikle önemlidir. Birincisi, kapsam mevcut kayıtlarla sınırlıdır; kayıt dışı bilgi toplanması kanuna aykırıdır. İkincisi, madde olguları esas alır; yorum, kanaat veya çevre soruşturması bu maddenin kapsamında değildir.

Güvenlik soruşturmasının kapsamı

m.5/1 uyarınca güvenlik soruşturması, arşiv araştırmasındaki hususlara ilave olarak kişinin:

• Görevin gerektirdiği niteliklerle ilgili kolluk kuvvetleri ve istihbarat ünitelerindeki olgusal verilerinin,
• Yabancı devlet kurumları ve yabancılarla ilişiğinin,
• Terör örgütleri veya suç işlemek amacıyla kurulan örgütlerle eylem birliği, irtibat ve iltisak içinde olup olmadığının,

mevcut kayıtlardan ve kişinin görevine yansıyacak hususların denetime elverişli olacak yöntemlerle yerinden araştırılmak suretiyle tespit edilmesidir.

Burada üç sınırlayıcı ifade vardır ve üçü de savunmanın dayanağıdır:

1. Olgusal veriler. Kanaat ve yorum değil, olgu aranır.
2. Görevin gerektirdiği niteliklerle ilgili. Görevle bağlantısı kurulamayan veriler kapsam dışıdır.
3. Denetime elverişli olacak yöntemlerle. Kaynağı ve yöntemi denetlenemeyen bilgiler işleme esas alınamaz.

Kimler yapar

m.6/1: güvenlik soruşturması ve arşiv araştırması, Millî İstihbarat Teşkilatı Başkanlığı, Emniyet Genel Müdürlüğü ve mahalli mülki idare amirlikleri tarafından yapılır.

m.6/2 uyarınca görevli birimler, kendilerine iletilen taleple sınırlı olarak bilgi ve belge almaya yetkilidir. "Talep ile sınırlılık", toplanan verinin kapsamını denetlemek için kullanılabilecek bir ölçüttür.

m.6/3 yetkilendirilmiş personele yasaklar getirir: hukuka aykırı olarak elektronik ortamda veya bilgisayar loglarında kişisel verilerle ilgili sorgulama yapamaz, log kayıtlarını değiştiremez veya silemez, bu şekilde elde edilen bilgileri paylaşamaz veya yayın yoluyla duyuramaz; görevi gereği öğrendiği kişisel bilgi veya belgeleri yetkisiz kişilerle paylaşamaz.

Değerlendirme Komisyonu

m.7/1: yaptırılan güvenlik soruşturması ve arşiv araştırması sonucunda elde edilen verilerin değerlendirilmesi amacıyla Değerlendirme Komisyonu kurulur. Komisyon; kurumun niteliğine göre belirlenen bir üst kademe yöneticisinin başkanlığında, teftiş/denetim, personel ve hukuk birimleri ile uygun görülecek diğer birimlerden birer üyenin katılımıyla başkan dahil en az beş kişiden ve tek sayıda olacak şekilde oluşturulur.

m.7/2 iletilecek verinin niteliğini belirler: memuriyet veya kamu görevlerine uygunluğunun değerlendirilmesini sağlayacak yorum içermeyen olgusal veriler, görevli birimlerce Değerlendirme Komisyonuna iletilir.

"Yorum içermeyen olgusal veriler" ifadesi, kanunun en önemli güvencesidir. Komisyona kanaat raporu değil, olgu iletilir.

m.7/3: Değerlendirme Komisyonu kendisine iletilen verilere ilişkin nesnel ve gerekçeli değerlendirmelerini yazılı olarak atamaya yetkili amire sunar. Mahkemeler tarafından istenildiğinde bu bilgiler sunulur.

Bu fıkra iki şey sağlar. Değerlendirme nesnel ve gerekçeli olmak ve yazılı yapılmak zorundadır; ayrıca mahkemeye sunulabilir niteliktedir. Yargılama sırasında komisyon değerlendirmesinin celbi talep edilmelidir; gerekçesiz veya kanaate dayalı bir değerlendirme, işlemin sebep unsurunu sakatlar.

Kişisel verilere ilişkin güvenceler

m.8/1: güvenlik soruşturması ve arşiv araştırması kapsamında kişinin istihbari faaliyetlere konu olmayan kendisiyle ilgili kişisel verileri hakkında bilgilendirilmesi, bu verilere erişmesi, bunların düzeltilmesi ve silinmesi taleplerine ilişkin tedbirler alınır.

m.8/2: bu verilerin doğru ve güncel olması esastır; veriler işlendikleri amaçla bağlantılı, sınırlı ve ölçülü olarak kullanılır.

m.8/3: yürütülen iş ve işlemlerde 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanununun 4 üncü maddesinde belirtilen genel ilkelere aykırı hareket edilemez. Ancak millî savunma, millî güvenlik, kamu güvenliği, kamu düzeni ve ekonomik güvenlik ile ilgili istihbarat faaliyetleri kapsamında elde edilen bilgiler kişiye verilemez.

m.9 ek yükümlülükler getirir: görevli birimler ve komisyonlar veri güvenliğine ilişkin önlemleri alır; işlemlerin her evresinde gizliliğe uyulur; ilgili bilgi ve belgeler yasal olarak bilmesi gerekenlerden başkasına verilmez; elde edilen kişisel veriler amacı dışında işlenemez ve aktarılamaz.

Bu hükümler, olumsuz sonucun üçüncü kişilerle paylaşıldığı veya sonraki başvurularda gerekçesiz biçimde tekrar kullanıldığı dosyalarda ayrı bir dayanak oluşturur.

İptal davası

Güvenlik soruşturmasının olumsuz sonuçlanması tek başına dava konusu edilecek nihai işlem değildir; dava konusu, buna dayanılarak tesis edilen atamama veya göreve başlatmama işlemidir.

Dava, 2577 sayılı Kanun m.2/1-a kapsamında bir iptal davasıdır ve süre m.7/1 uyarınca altmış, m.7/2-a uyarınca yazılı bildirimin yapıldığı tarihi izleyen günden başlar.

Sakatlık iddiaları şu hatlarda kurulur:

• Yetki/kapsam: Kadro, m.3/2'de sayılan hâllerden birine girmiyorsa güvenlik soruşturması yapılması hukuka aykırıdır.
• Sebep: İşleme esas alınan veri, m.4 veya m.5'te sayılan kapsamın dışındaysa; olgusal değil kanaate dayalıysa; görevin gerektirdiği niteliklerle bağlantısı kurulmamışsa sebep unsuru sakattır.
• Şekil: m.7/3 uyarınca değerlendirme nesnel, gerekçeli ve yazılı olmak zorundadır. Gerekçesiz bir komisyon kararı şekil yönünden sakatlık doğurur.
• Ölçülülük: m.8/2 uyarınca veriler amaçla bağlantılı, sınırlı ve ölçülü kullanılmalıdır. Uzak geçmişteki, görevle ilgisiz veya sonuçsuz kalmış bir kayda dayanılması bu ilkeye aykırıdır.

Ayrıca 657 sayılı Kanun m.48/A-5'teki mahkûmiyet ölçütü ile güvenlik soruşturması sonucu birbirinden ayrı tutulmalıdır: m.48 şartlarını taşıyan bir kişi hakkında, kanunda sayılmayan gerekçelerle olumsuz değerlendirme yapılması ayrıca tartışılır.

Örnek senaryo

Bir kişi, öğretmenlik kadrosuna atanmak üzere başvurmuş; hakkında yıllar önce açılmış ve kovuşturmaya yer olmadığına dair kararla sonuçlanmış bir soruşturma bulunduğu gerekçesiyle ataması yapılmamıştır.

Değerlendirme:

1. Kapsam kontrolü. Öğretmenler m.3/2'de açıkça sayılmıştır; güvenlik soruşturması ve arşiv araştırması birlikte yapılabilir. Bu nokta tartışmalı değildir.
2. Verinin niteliği. m.4/1-ç uyarınca devam eden veya sonuçlanmış soruşturma ya da kovuşturmalar kapsamındaki olgular araştırma kapsamındadır. Ancak buradaki ölçüt olgudur; kovuşturmaya yer olmadığına dair kararla sonuçlanmış bir dosyanın, tek başına olumsuz sonuç doğurup doğurmayacağı değerlendirmenin gerekçesine bağlıdır.
3. Komisyon kararının celbi. m.7/3 uyarınca değerlendirme nesnel ve gerekçeli olmak ve mahkemeye sunulmak zorundadır. Davada bu belgenin celbi istenir. Gerekçe yoksa veya kanaate dayanıyorsa sebep ve şekil unsurları sakattır.
4. Görevle bağlantı. m.5/1-a uyarınca veri görevin gerektirdiği niteliklerle ilgili olmalıdır. Bağlantı kurulmamışsa işlem dayanaksızdır.
5. Ölçülülük. m.8/2 uyarınca veriler amaçla bağlantılı, sınırlı ve ölçülü kullanılır. Uzak geçmişteki ve sonuçsuz kalmış bir kaydın esas alınması bu ilke üzerinden tartışılır.
6. Süre ve talep. Atamama işleminin yazılı bildirimini izleyen günden itibaren altmış gün içinde iptal davası açılır; yürütmenin durdurulması talep edilir ve komisyon değerlendirmesinin celbi ara karar olarak istenir.

Sık yapılan hatalar

• Kadro kapsamının denetlenmemesi. m.3/2'deki sayım sınırlayıcıdır; kapsam dışı bir kadro için yapılan güvenlik soruşturması başlı başına sakatlık sebebidir.
• Komisyon değerlendirmesinin istenmemesi. m.7/3 bu belgenin mahkemeye sunulmasını öngörür; talep edilmezse dosyaya girmeyebilir.
• Kanaat ile olgunun ayrılmaması. m.5 ve m.7/2 olgusal veri arar; kanaat raporuna dayalı işlemler sebep yönünden sakattır.
• Görevle bağlantı ölçütünün atlanması. m.5/1-a, verinin görevin gerektirdiği niteliklerle ilgili olmasını arar.
• Soruşturmanın kendisinin dava konusu yapılması. Dava konusu, olumsuz sonuca dayanan atamama işlemidir.
• Ölçülülük itirazının yapılmaması. m.8/2'deki "bağlantılı, sınırlı ve ölçülü" ölçütü, eski ve sonuçsuz kayıtlara karşı doğrudan dayanaktır.
• Kişisel veri haklarının hatırlatılmaması. m.8/1 uyarınca kişi, istihbari faaliyetlere konu olmayan verileri hakkında bilgilendirilme, erişim, düzeltme ve silme talep edebilir.
• 657 m.48 ile karıştırılması. Mahkûmiyet şartı ile güvenlik soruşturması değerlendirmesi ayrı hukuki temellere dayanır.