Hırsızlık suçu ve nitelikli hâlleri

Hırsızlık, ceza yargılamasının en yoğun dosya gruplarından biridir. Temel şekli görece basit olmakla birlikte, nitelikli hâller ve cezayı hafifleten düzenlemeler birlikte değerlendirildiğinde sonuç büyük ölçüde değişebilir. Savunmanın verimi, bu hafifletici hükümlerin eksiksiz ileri sürülmesine bağlıdır.

Temel şekil

TCK m.141/1: zilyedinin rızası olmadan başkasına ait taşınır bir malı, kendisine veya başkasına bir yarar sağlamak maksadıyla bulunduğu yerden alan kimseye bir yıldan üç yıla kadar hapis cezası verilir.

Unsurlar:

1. Taşınır mal. Suçun konusu taşınır bir mal olmalıdır. Taşınmazlar hırsızlık suçunun konusunu oluşturmaz.

2. Başkasına ait olma. Mal, failin kendisine ait olmamalıdır.

3. Zilyedin rızasının bulunmaması. Ölçüt zilyetliktir, mülkiyet değil. Malın maliki başkası olsa dahi, zilyedin rızasıyla alınması hâlinde hırsızlık oluşmaz.

4. Bulunduğu yerden alma. Fiil, malın bulunduğu yerden alınmasıdır.

5. Yarar sağlama maksadı. Fail, kendisine veya başkasına yarar sağlamak maksadıyla hareket etmelidir. Bu, suçun manevi unsurunu oluşturan özel kasttır.

m.141/2, 2/7/2012 tarihli 6352 sayılı Kanunla mülga edilmiştir.

Nitelikli hâller

TCK m.142, cezayı ağırlaştıran hâlleri sayar. Birinci fıkrada sayılanlardan bazıları:

• a) Kime ait olursa olsun kamu kurum ve kuruluşlarında veya ibadete ayrılmış yerlerde bulunan ya da kamu yararına veya hizmetine tahsis edilen eşya hakkında,
• c) Halkın yararlanmasına sunulmuş ulaşım aracı içinde veya bunların belli varış veya kalkış yerlerinde bulunan eşya hakkında,
• d) Bir afet veya genel bir felaketin meydana getirebileceği zararları önlemek veya hafifletmek maksadıyla hazırlanan eşya hakkında,
• e) Adet veya tahsis veya kullanımları gereği açıkta bırakılmış eşya hakkında.

m.142/1-b bendi, 18/6/2014 tarihli 6545 sayılı Kanunla mülga edilmiştir. Eski tarihli kaynaklarda bu bende yapılan atıflar bugün geçersizdir.

Nitelikli hâl iddiasında, eşyanın gerçekten maddedeki tanıma girip girmediği somut olarak denetlenmelidir. Özellikle (e) bendindeki "adet veya tahsis veya kullanımları gereği açıkta bırakılmış" ölçütü tartışmaya açıktır: malın tesadüfen açıkta kalmış olması ile kullanım gereği açıkta bırakılmış olması farklı sonuçlar doğurur.

Gece vakti artırımı

TCK m.143/1: hırsızlık suçunun gece vakti işlenmesi hâlinde, verilecek ceza yarı oranında artırılır.

Bu, bağımsız bir artırım sebebidir ve nitelikli hâllerle birlikte uygulanabilir. Bu nedenle olayın saati, iddianamede ve savunmada üzerinde durulması gereken bir olgudur.

Daha az cezayı gerektiren hâller

TCK m.144/1 iki hâl sayar. Hırsızlık suçunun:

• a) Paydaş veya elbirliği ile malik olunan mal üzerinde,
• b) Bir hukuki ilişkiye dayanan alacağı tahsil amacıyla

işlenmesi hâlinde, şikayet üzerine, fail hakkında iki aydan bir yıla kadar hapis veya adlî para cezasına hükmolunur.

İki nokta önemlidir:

• Ceza aralığı temel şekle göre çok daha düşüktür.
• Suç şikâyete bağlı hâle gelir. Şikâyet yoksa veya şikâyetten vazgeçilirse soruşturma ve kovuşturma yapılamaz.

(b) bendi uygulamada sıkça kullanılır: alacağını tahsil amacıyla borçlunun malını alan kişi, bu hükümden yararlanır. Bu durumda alacağın varlığı belgelerle ortaya konmalıdır.

Değerin azlığı

TCK m.145 (29/6/2005 tarihli 5377 sayılı Kanunla değişik): hırsızlık suçunun konusunu oluşturan malın değerinin azlığı nedeniyle, verilecek cezada indirim yapılabileceği gibi, suçun işleniş şekli ve özellikleri de göz önünde bulundurularak, ceza vermekten de vazgeçilebilir.

Bu madde iki ayrı imkân tanır:

• İndirim yapılabilir.
• Ceza vermekten vazgeçilebilir.

İkinci imkân için ek bir ölçüt aranır: suçun işleniş şekli ve özellikleri. Yani değerin azlığı tek başına yeterli değildir; fiilin işleniş biçimi de gözetilir.

Madde bir tutar belirlememiştir; değerlendirme hâkimin takdirindedir. Bu nedenle savunmada malın değeri, failin durumu ve fiilin işleniş biçimi birlikte ileri sürülmelidir.

Kullanma hırsızlığı

TCK m.146/1: hırsızlık suçunun, malın geçici bir süre kullanılıp zilyedine iade edilmek üzere işlenmesi hâlinde, şikayet üzerine, verilecek ceza yarı oranına kadar indirilir.

Aynı fıkra bir istisna içerir: ancak malın suç işlemek için kullanılmış olması hâlinde bu hüküm uygulanmaz.

Bu hükümde de iki sonuç birlikte doğar: ceza yarı oranına kadar indirilir ve suç şikâyete bağlı hâle gelir.

Uygulamada en tipik örnek, aracın geçici olarak kullanılıp bırakılmasıdır. Failin iade kastı ile hareket ettiğinin ortaya konması gerekir; malın kullanıldıktan sonra terk edilmesi bu kastı tek başına göstermeyebilir.

Zorunluluk hâli

TCK m.147: hırsızlık suçunun ağır ve acil bir ihtiyacı karşılamak için işlenmesi hâlinde, olayın özelliğine göre, verilecek cezada indirim yapılabileceği gibi, ceza vermekten de vazgeçilebilir.

Bu, TCK m.25/2'deki genel zorunluluk hâlinden farklı, hırsızlığa özgü bir hükümdür. Genel zorunluluk hâli tüm koşulları taşıyorsa zaten ceza verilmez; m.147 ise bu koşulların tam olarak gerçekleşmediği ancak ağır ve acil bir ihtiyacın bulunduğu hâllerde uygulanır.

İki ölçüt aranır: ihtiyaç hem ağır hem acil olmalıdır. Failin ekonomik durumu, ailesinin ihtiyaçları, sağlık durumu gibi olgular belgelerle ortaya konmalıdır.

Akrabalık: şahsi cezasızlık

TCK m.167/1: yağma ve nitelikli yağma hariç, bu bölümde yer alan suçların:

• a) Haklarında ayrılık kararı verilmemiş eşlerden birinin,
• b) Üstsoy veya altsoyunun veya bu derecede kayın hısımlarından birinin veya evlat edinen veya evlatlığın,
• c) Aynı konutta beraber yaşayan kardeşlerden birinin,

zararına olarak işlenmesi hâlinde, ilgili akraba hakkında cezaya hükmolunmaz.

Bu, bir şahsi cezasızlık hâlidir ve sonucu doğrudan cezasızlıktır.

m.167/2 ikinci bir grup için indirim öngörür: bu suçların haklarında ayrılık kararı verilmiş olan eşlerden birinin, aynı konutta beraber yaşamayan kardeşlerden birinin, aynı konutta beraber yaşamakta olan amca, dayı, hala, teyze, yeğen veya ikinci derecede kayın hısımlarının zararına işlenmesi hâlinde; ilgili akraba hakkında şikayet üzerine verilecek ceza yarısı oranında indirilir.

İki fıkra arasındaki ayrım, akrabalık derecesi ve aynı konutta yaşama ölçütüne dayanır. Bu nedenle dosyada akrabalık ilişkisi ve birlikte yaşama durumu nüfus ve adres kayıtlarıyla belgelenmelidir.

Dikkat: m.167/1'deki istisna yağma ve nitelikli yağmayı kapsamaz.

Etkin pişmanlık

TCK m.168 (5377 sayılı Kanunla değişik), malvarlığına karşı suçlarda önemli bir indirim sağlar.

m.168/1: hırsızlık, mala zarar verme, güveni kötüye kullanma, dolandırıcılık, hileli iflâs, taksirli iflâs suçları tamamlandıktan sonra ve fakat bu nedenle hakkında kovuşturma başlamadan önce, failin, azmettirenin veya yardım edenin bizzat pişmanlık göstererek mağdurun uğradığı zararı aynen geri verme veya tazmin suretiyle tamamen gidermesi hâlinde, verilecek cezanın üçte ikisine kadarı indirilir.

m.168/2: etkin pişmanlığın kovuşturma başladıktan sonra ve fakat hüküm verilmezden önce gösterilmesi hâlinde, verilecek cezanın yarısına kadarı indirilir.

m.168/4 önemli bir koşul getirir: kısmen geri verme veya tazmin hâlinde etkin pişmanlık hükümlerinin uygulanabilmesi için, ayrıca mağdurun rızası aranır.

Bu düzenlemenin pratik sonucu nettir: zararın tamamen giderilmesi hâlinde mağdurun rızası aranmaz; kısmi giderimde ise rıza şarttır. Bu nedenle mümkünse zararın tamamı karşılanmalı, değilse mağdurla mutabakat sağlanmalıdır.

Ayrıca zamanlama belirleyicidir: kovuşturma başlamadan önce yapılan ödeme üçte iki, sonrasında yapılan yarı oranında indirim sağlar. Bu fark, dosyanın erken aşamasında hareket etmenin değerini gösterir.

Örnek senaryo

Bir kişi, aynı evde yaşamadığı kardeşine ait aracı, ona olan alacağını tahsil edemediği gerekçesiyle geceleyin almış; birkaç gün kullanıp iade etmiştir.

Değerlendirme:

1. Temel suç. Fiil, m.141/1'deki unsurları taşır.
2. Gece vakti. m.143/1 uyarınca ceza yarı oranında artırılır. Bu artırım, olayın saatinin tespitine bağlıdır.
3. Alacağın tahsili. m.144/1-b uyarınca bir hukuki ilişkiye dayanan alacağı tahsil amacıyla işlenmişse ceza iki aydan bir yıla kadar hapis veya adlî para cezasına düşer ve suç şikâyete bağlı hâle gelir. Alacağın varlığı belgelenmelidir.
4. Kullanma hırsızlığı. Araç geçici süre kullanılıp iade edilmişse m.146/1 uyarınca ceza yarı oranına kadar indirilir ve suç yine şikâyete bağlıdır. İade kastının ortaya konması gerekir.
5. Akrabalık. Kardeşler aynı konutta yaşamadığından m.167/1'deki cezasızlık uygulanmaz; ancak m.167/2 uyarınca şikâyet üzerine verilecek ceza yarısı oranında indirilir.
6. Şikâyet. Birden çok hükümden dolayı suç şikâyete bağlı hâle geldiğinden, şikâyetin varlığı ve süresi denetlenmelidir. Şikâyetten vazgeçme dosyayı sonlandırır.
7. Etkin pişmanlık. Zarar doğmuşsa m.168 uyarınca kovuşturma başlamadan önce tamamen giderilmesi hâlinde ceza üçte ikisine kadar indirilir.
8. Savunma sırası. Önce m.144/1-b ve m.146, ardından m.167/2, en son m.168 ileri sürülür.

Sık yapılan hatalar

• Hafifletici hükümlerin eksik ileri sürülmesi. m.144, m.145, m.146, m.147 ve m.167 birlikte değerlendirilmelidir.
• Şikâyete bağlılığın gözden kaçırılması. m.144, m.146 ve m.167/2 suçu şikâyete bağlı hâle getirir.
• Mülga bende dayanılması. m.142/1-b, 6545 sayılı Kanunla mülga edilmiştir.
• Etkin pişmanlıkta zamanlamanın önemsenmemesi. Kovuşturmadan önce üçte iki, sonra yarı oranında indirim sağlanır.
• Kısmi ödemede mağdur rızasının alınmaması. m.168/4 bunu şart koşar.
• Akrabalıkta "aynı konutta yaşama" ölçütünün belgelenmemesi. m.167/1 ile m.167/2 arasındaki ayrımı belirler.
• Kullanma hırsızlığında iade kastının ispat edilmemesi. m.146 bu kastı arar.
• Zilyetlik ile mülkiyetin karıştırılması. m.141/1 zilyedin rızasını esas alır.