Mala zarar verme suçu ve nitelikli hâlleri

Mala zarar verme, uygulamada çoğu zaman başka fiillerin yanında gündeme gelen ancak kendi başına da önemli sonuçlar doğuran bir suçtur. Temel şekli şikâyete bağlı olduğundan, dosyanın seyri büyük ölçüde şikâyetin varlığına bağlıdır.

Temel şekil

TCK m.151/1: başkasının taşınır veya taşınmaz malını kısmen veya tamamen yıkan, tahrip eden, yok eden, bozan, kullanılamaz hâle getiren veya kirleten kişi, mağdurun şikayeti üzerine, dört aydan üç yıla kadar hapis veya adlî para cezası ile cezalandırılır.

Unsurlar:

1. Başkasına ait mal. Suçun konusu, faile ait olmayan bir maldır. Hırsızlıktan farklı olarak taşınmazlar da kapsamdadır.

2. Seçimlik hareketler. Madde altı ayrı hareket sayar:

• Yıkmak
• Tahrip etmek
• Yok etmek
• Bozmak
• Kullanılamaz hâle getirmek
• Kirletmek

Bu sayım geniştir ve malın fiziksel bütünlüğüne yönelen her türlü müdahaleyi kapsar. "Kullanılamaz hâle getirmek" ifadesi, fiziksel zarar vermeden de suçun oluşabileceğini gösterir.

3. Kısmen veya tamamen. Zararın malın tamamına verilmesi gerekmez.

4. Şikâyet. Temel şekil mağdurun şikâyetine bağlıdır.

m.151/2, 9/7/2021 tarihli 7332 sayılı Kanunla mülga edilmiştir. Eski kaynaklardaki bu fıkraya yapılan atıflar geçersizdir.

Nitelikli hâller

TCK m.152/1, cezayı ağırlaştıran hâlleri sayar. Mala zarar verme suçunun:

• a) Kamu kurum ve kuruluşlarına ait, kamu hizmetine tahsis edilmiş veya kamunun yararlanmasına ayrılmış yer, bina, tesis veya diğer eşya hakkında,
• b) Yangına, sel ve taşkına, kazaya ve diğer felaketlere karşı korunmaya tahsis edilmiş her türlü eşya veya tesis hakkında,
• c) Devlet ormanı statüsündeki yerler hariç, nerede olursa olsun, her türlü dikili ağaç, fidan veya bağ çubuğu hakkında,
• d) Sulamaya, içme sularının sağlanmasına veya afetlerden korumaya yarayan tesisler hakkında

işlenmesi hâlinde nitelikli hâl oluşur.

(c) bendi özellikle dikkat çekicidir:

• Kapsam "nerede olursa olsun" denilerek geniş tutulmuştur; özel mülkiyetteki ağaçlar da kapsamdadır.
• Devlet ormanı statüsündeki yerler hariç tutulmuştur; bu yerler bakımından orman mevzuatındaki özel hükümler uygulanır.
• Dikili ağaç, fidan veya bağ çubuğu sayılmıştır.

Bu bent, komşuluk ve arazi uyuşmazlıklarından doğan dosyalarda sıkça gündeme gelir.

(a) bendi ise kamu malına verilen zararları kapsar ve uygulamada geniş bir alan oluşturur: kamu binaları, park ve bahçeler, aydınlatma direkleri, durak ve benzeri tesisler bu kapsamdadır.

Nitelikli hâl iddiasında, malın gerçekten maddedeki tanıma girip girmediği denetlenmelidir. Örneğin (a) bendinde malın kamu hizmetine tahsis edilmiş veya kamunun yararlanmasına ayrılmış olması aranır; kamu kurumuna ait olmakla birlikte bu niteliği taşımayan eşya bakımından bent tartışmalıdır.

Diğer suçlarla ilişkisi

Mala zarar verme, çoğu zaman başka fiillerle birlikte işlenir. Bu hâllerde içtima kuralları uygulanır.

TCK m.42: biri diğerinin unsurunu veya ağırlaştırıcı nedenini oluşturması dolayısıyla tek fiil sayılan suça bileşik suç denir. Bu tür suçlarda içtima hükümleri uygulanmaz.

Örneğin hırsızlık için kilidin kırılması hâlinde, mala zarar vermenin ayrıca cezalandırılıp cezalandırılmayacağı, o hırsızlık nitelikli hâlinin unsuru olup olmadığına göre belirlenir.

TCK m.44: işlediği bir fiil ile birden fazla farklı suçun oluşmasına sebebiyet veren kişi, bunlardan en ağır cezayı gerektiren suçtan dolayı cezalandırılır.

Tek bir fiille hem mala zarar verme hem başka bir suç oluşmuşsa fikri içtima uygulanır ve yalnızca en ağır suçtan ceza verilir.

TCK m.43/1 uyarınca aynı suçun bir suç işleme kararının icrası kapsamında değişik zamanlarda bir kişiye karşı birden fazla işlenmesi hâlinde zincirleme suç hükümleri uygulanır ve ceza dörtte birinden dörtte üçüne kadar artırılır. m.43/3'teki kapsam dışı suçlar arasında mala zarar verme sayılmamıştır; dolayısıyla bu hüküm uygulanabilir.

Akrabalık istisnası

TCK m.167/1: yağma ve nitelikli yağma hariç, bu bölümde yer alan suçların; haklarında ayrılık kararı verilmemiş eşlerden birinin, üstsoy veya altsoyunun veya bu derecede kayın hısımlarından birinin veya evlat edinen veya evlatlığın, aynı konutta beraber yaşayan kardeşlerden birinin zararına işlenmesi hâlinde ilgili akraba hakkında cezaya hükmolunmaz.

Mala zarar verme bu bölümde yer aldığından istisna uygulanır. Aile içi uyuşmazlıklarda, eşyaya verilen zararlar bakımından bu hüküm doğrudan sonuç doğurur.

m.167/2 uyarınca daha uzak akrabalar bakımından şikayet üzerine verilecek ceza yarısı oranında indirilir.

Etkin pişmanlık

TCK m.168/1 mala zarar vermeyi açıkça sayar: hırsızlık, mala zarar verme, güveni kötüye kullanma, dolandırıcılık, hileli iflâs, taksirli iflâs suçları tamamlandıktan sonra ve kovuşturma başlamadan önce, failin, azmettirenin veya yardım edenin bizzat pişmanlık göstererek mağdurun uğradığı zararı aynen geri verme veya tazmin suretiyle tamamen gidermesi hâlinde, verilecek cezanın üçte ikisine kadarı indirilir.

m.168/2: kovuşturma başladıktan sonra ve hüküm verilmezden önce gösterilen etkin pişmanlıkta indirim yarısına kadardır.

m.168/4: kısmen geri verme veya tazmin hâlinde mağdurun rızası aranır.

Mala zarar verme dosyalarında zarar genellikle parasal olarak belirlenebilir olduğundan, etkin pişmanlık en kolay uygulanabilen indirim yoludur. Zararın miktarı konusunda uyuşmazlık varsa, bilirkişi incelemesiyle tespit edilen tutarın ödenmesi yoluna gidilir.

İspat ve deliller

• Olay yeri tespiti ve fotoğraflar. Zararın kapsamını ve niteliğini gösterir.
• Bilirkişi raporu. Zarar miktarının belirlenmesi, hem etkin pişmanlık hem de tazminat bakımından gereklidir.
• Kamera kayıtları. Failin tespiti ve fiilin niteliği bakımından.
• Tapu ve mülkiyet belgeleri. Malın "başkasına ait" olduğunun ispatı.
• Nitelikli hâl belgeleri. (a) bendi için tahsis kararı veya kamu hizmetine ayrıldığını gösteren belge; (c) bendi için ağacın niteliği ve bulunduğu yerin Devlet ormanı statüsünde olup olmadığı.

Son nokta özellikle önemlidir: (c) bendinde Devlet ormanı statüsündeki yerler hariç tutulduğundan, taşınmazın statüsü orman kadastro kayıtlarından teyit edilmelidir.

Örnek senaryo

Bir kişi, komşusuyla yaşadığı sınır uyuşmazlığı nedeniyle komşusunun bahçesindeki meyve ağaçlarını kesmiştir. Taraflar arasında akrabalık yoktur.

Değerlendirme:

1. Temel suç. Ağaçların kesilmesi, m.151/1'deki yok etme veya tahrip etme hareketini oluşturur.
2. Nitelikli hâl. m.152/1-c uyarınca Devlet ormanı statüsündeki yerler hariç, nerede olursa olsun, her türlü dikili ağaç hakkında işlenmesi nitelikli hâldir. Bahçe özel mülkiyette olduğundan bent uygulanır.
3. Statü kontrolü. Taşınmazın Devlet ormanı statüsünde olmadığı, kadastro kayıtlarıyla teyit edilmelidir; aksi hâlde orman mevzuatındaki özel hükümler gündeme gelir.
4. Şikâyet. Nitelikli hâl uygulandığında m.151/1'deki şikâyet koşulunun bulunup bulunmadığı, iddianame ve soruşturma evrakı üzerinden denetlenir.
5. Zincirleme suç. Ağaçlar farklı zamanlarda kesilmişse ve tek bir suç işleme kararına dayanıyorsa m.43/1 uyarınca tek ceza verilir ve dörtte birinden dörtte üçüne kadar artırılır. Mala zarar verme, m.43/3'teki kapsam dışı suçlar arasında sayılmamıştır.
6. Zarar tespiti. Ağaçların değeri bilirkişi incelemesiyle belirlenir; bu tespit etkin pişmanlık için de gereklidir.
7. Etkin pişmanlık. Zararın tamamen giderilmesi hâlinde m.168/1 uyarınca kovuşturma başlamadan önce üçte ikisine kadar indirim sağlanır.
8. Hukuk boyutu. Ceza yargılamasından bağımsız olarak, zarar gören tarafın genel hükümlere göre tazminat talep hakkı saklıdır.

Sık yapılan hatalar

• Mülga fıkraya dayanılması. m.151/2, 7332 sayılı Kanunla mülga edilmiştir.
• Şikâyet koşulunun denetlenmemesi. Temel şekil mağdurun şikâyetine bağlıdır.
• (c) bendinde orman statüsünün kontrol edilmemesi. Devlet ormanı statüsündeki yerler kapsam dışıdır.
• Nitelikli hâlin dayanağının araştırılmaması. (a) bendinde malın kamu hizmetine tahsis edilmiş olması aranır.
• İçtima kurallarının atlanması. m.42, m.43 ve m.44 birlikte değerlendirilmelidir.
• Zincirleme suç hükmünün talep edilmemesi. Mala zarar verme m.43/3'te sayılmamıştır.
• Etkin pişmanlıkta zarar miktarının tespit ettirilmemesi. Tam giderim için miktarın belirlenmesi gerekir.
• Akrabalık istisnasının gözden kaçırılması. m.167/1, aile içi dosyalarda cezasızlık sağlar.