İmar para cezasına itiraz: encümen kararı, metrekare hesabı ve sulh ceza mahkemesi (İmar K. m.42)

İmar para cezası, ruhsatsız veya ruhsata/imar mevzuatına aykırı yapılan yapılar nedeniyle 3194 sayılı İmar Kanunu m.42 uyarınca idare encümenince verilen idari yaptırımdır. Ceza yapı sahibi, müteahhit, fenni mesuller gibi sorumlulara ayrı ayrı kesilir. Karar, idari para cezası olduğundan itiraz yolu, kanunda özel yol yoksa Kabahatler Kanunu m.27 uyarınca sulh ceza mahkemesidir.

Kapsam ve karar süresi (m.42/1)

• Karar organı: ilgili idarenin encümeni.
• Süre: aykırılığın tespit edildiği tarihten itibaren on iş günü içinde sorumlular hakkında üstlenilen her bir sorumluluk için ayrı ayrı idari müeyyide uygulanır.
• Sorumlular: ruhsat alınmaksızın veya ruhsata, ekleri ve imar mevzuatına aykırı yapılan yapıların sahibi, yapı müteahhidi ve aykırılığı altı iş günü içinde idareye bildirmeyen fenni mesuller gibi kişiler (m.42/2, 7221 sayılı Kanunla değişik).
• Değerlendirme ölçütleri: yapının mülkiyet durumu, bulunduğu alanın özelliği ve sınıfı, yerleşmeye ve çevreye etkisi, can ve mal emniyetini tehdit edip etmediği ve aykırılığın büyüklüğü dikkate alınır.

Hesaplama (m.42)

1. İnşaat alanı üzerinden hesap (a bendi): Bakanlıkça belirlenen yapı sınıfları ve gruplarına göre yapının inşaat alanı üzerinden hesaplanmak üzere mevzuata aykırılığın her bir metrekaresi için kanunda gösterilen tutarlar (I. sınıf A/B grubu, II. sınıf … V. sınıf A-D grupları) uygulanır. Bu miktarlar her takvim yılı başından geçerli olmak üzere yeniden değerleme oranında artırılır; güncel tutar yazıda verilmemiştir. Bakanlıkça yapı sınıflarına yeni grup eklenirse eklenen grup için ilgili sınıftaki mevcut en üst grup esas alınır (7579 sayılı Kanunla eklenen cümle).
2. Birim fiyat yöntemi (b bendi): mevzuata aykırılığı yapı inşaat alanı üzerinden hesaplanması mümkün olmayan, yapının cephelerini ve diğer yapı elemanlarını değiştiren veya yapı malzemesi için öngörülen gereklere aykırı uygulamalar için, Bakanlıkça yayımlanan ve aykırılığa konu imalatın tespiti tarihinde yürürlükte bulunan birim fiyat listesine göre belirlenen bedelin %20'si kadar idari para cezası verilir.
3. Alt sınır: ceza kanunda belirtilen alt sınırın altında olamaz (madde metnine bakınız).

Diğer imar müeyyideleri

• Yapı tatili ve mühürleme (m.32): ruhsatsız veya aykırı yapıda inşaat derhâl durdurulur; tutanak düzenlenir ve yapı mühürlenir.
• Yıkım (m.32): encümen, aykırı yapıların yıktırılmasına karar verir (kanunda öngörülen süre ve şartlar).
• Elektrik, su ve doğalgaz kesilmesi (m.31): ruhsatsız yapılara hizmet verilmez.
• Yapı denetim ve fenni mesuliyet: müteahhit ve fenni mesuller için ayrıca yetki belgesi iptali gibi yaptırımlar vardır.
• Ceza hukuku sorumluluğu: TCK m.184 (imar kirliliği) ayrı bir suçtur (aynı fiil hem suç hem kabahat ise sadece suçtan yaptırım uygulanır; KK m.15/3).

İtiraz yolu

1. Karar tebliği: encümen kararı ilgililere tebliğ edilir; tebligatta başvuru yolu ve süresi belirtilir (KK m.26).
2. Sulh ceza mahkemesi (KK m.27): idari para cezasına karşı tebliğden itibaren 15 gün içinde dilekçe verilir.
3. İdari yargı ile ilişki (KK m.27/8): aynı işlem kapsamında idari yargının görev alanına giren kararlar (yıkım, mühürleme, ruhsat iptali) da verilmişse, idari yaptırım kararına ilişkin hukuka aykırılık iddiaları iptal davası ile birlikte idare mahkemesinde görülür. İYUK m.7'deki altmış günlük dava süresi yıkım gibi kararlar için ayrıca izlenir.
4. Yürütmenin durdurulması: yıkım kararlarına karşı idare mahkemesinde yürütmenin durdurulması talep edilebilir (İYUK m.27).
5. Kanun yolları: mahkeme kararlarına karşı KK m.29 ve İYUK istinaf/temyiz hükümleri.

Sık kullanılan itiraz sebepleri

• Yapının imar durumuna uygun olduğu veya ruhsat/proje kapsamında kaldığı; iskan ve yapı kayıt belgesi bulunduğu.
• İmar affı (yapı kayıt belgesi) kapsamına girildiği.
• Sorumluluğun yanlış kişiye yüklenmesi: malik, müteahhit, fenni mesul ayrımı; kiracı/kullanıcı olduğu.
• Tespit tutanağının usulsüz olduğu (kimlik, tarih, ölçüm, yer bilgisi eksikliği).
• On iş günlük karar süresinin aşıldığı (usul eksikliği iddiası, içtihatla değerlendirilir).
• Metrekare/inşaat alanı hesabının hatalı olduğu; yapı sınıfı ve grubunun yanlış belirlendiği; birim fiyat hesabının yanlışlığı.
• Zamanaşımı (KK m.20-21).

Uygulama ipuçları

1. Encümen kararını ve tespit tutanağını dosyadan talep edin; hesaplama tablosunu (metrekare, yapı sınıfı) kontrol edin.
2. Bilirkişi/harita mühendisi ile ölçüm yaptırıp hesabı çürütün.
3. 15 günlük itiraz süresi ile 60 günlük idari dava süresi farklı işlemler için işler; her ikisini takip edin.
4. Ruhsat, proje, iskan, tapu ve yapı kayıt belgesi gibi belgeleri toplayın.
5. Ödeme ve yasallaştırma: cezayı ödemek yapıyı yasallaştırmaz; imar barışı veya ruhsat tamamlama yolları araştırılmalıdır.
6. Vekâlet ve yetkili temsil: itiraz dilekçesini avukat veya kanuni temsilci verir (KK m.27/3).

Örnek senaryo

S, evinin çatı katına ruhsatsız 40 m² ilave yapmıştır. Belediye encümeni aykırılık tespit tarihinden yedi iş günü sonra imar para cezası vermiş ve karar 1 Temmuz'da tebliğ edilmiştir.

1. Karar süresi. Encümen tespit tarihinden itibaren on iş günü içinde karar vermiştir (m.42/1).
2. Hesap. Ceza, yapı sınıfına ve grubuna göre metrekare başına tutar üzerinden hesaplanmıştır (m.42/2-a).
3. İtiraz. S, tebliğden itibaren 15 gün içinde sulh ceza mahkemesine başvurur (KK m.27/1).
4. Yıkım kararı. Encümen aynı işlemde yıkım kararı da vermişse, yıkıma karşı idare mahkemesinde iptal davası açılır ve yürütmenin durdurulması istenir; hukuka aykırılık iddiaları birlikte incelenir (KK m.27/8).
5. Delil. Ruhsat, proje, ölçüm raporu ve fotoğraflar sunulur.
6. Yasallaştırma. S ayrıca yapı kayıt belgesi başvurusu yapabilir (yürürlükteki imar barışı düzenlemelerine göre).
7. Ödeme. Ceza kesinleşince ödenmelidir; ödeme yapıyı yasal hale getirmez.
8. Sonuç. Mahkeme cezanın hesabını ve yetki/usulü inceler.

Sık yapılan hatalar

• 15 günlük süreyi kaçırmak. İdari para cezası kesinleşir (KK m.27/1).
• Yıkım kararına da sulh ceza mahkemesinde itiraz etmek. Yıkım için idari yargı yolu gerekir.
• Cezanın hesabına itiraz etmemek. Metrekare ve yapı sınıfı hataları sık görülür.
• Cezayı ödemenin yapıyı yasallaştıracağını sanmak. Yasallaştırma ayrı prosedürdür.
• Sorumlular arasındaki ayrımı yapmamak. Her sorumluluk için ayrı ceza kesilir (m.42/1).
• Yürütmenin durdurulmasını talep etmemek. Yıkım riski devam eder.
• İmar barışı imkânını araştırmamak. Güncel mevzuat kontrol edilmelidir.
• TCK 184 sorumluluğunu unutmak. Aynı fiil suç da olabilir.