İşverenin hizmet buluşuna hak talebi ve çalışana ödenecek bedel (SMK m.115)

Çalışanın bildirdiği bir hizmet buluşu karşısında işverenin hangi hakları talep edebileceği ve buna karşılık çalışana ne ödeneceği, SMK m.115'te ayrıntılı biçimde düzenlenir.

Dört aylık hak talep süresi

SMK m.115/1 uyarınca işveren, hizmet buluşu ile ilgili olarak tam veya kısmi hak talep edebilir. Bu talebi, çalışanın bildiriminin kendisine ulaştığı tarihten itibaren dört ay içinde yazılı olarak çalışana bildirmek zorundadır.

Bu sürenin kaçırılmasının veya olumsuz bildirimin sonucu nettir: çalışana böyle bir bildirimin süresinde yapılmaması veya hak talebinde bulunulmadığına dair bildirim yapılması hâlinde, hizmet buluşu serbest buluş niteliği kazanır. Bu, buluşun tamamen çalışana ait hâle geleceği anlamına gelir.

Tam hak talebinin sonucu

m.115/2 net bir kural içerir: işverenin tam hak talebinde bulunması hâlinde, bu bildirimin çalışana ulaşmasıyla buluş üzerindeki tüm haklar işverene geçmiş olur.

Kısmi hak talebinde çalışanın ek hakları

m.115/3, daha karmaşık bir senaryoyu düzenler: işverenin kısmi hak talep etmesi hâlinde, hizmet buluşu serbest buluş niteliği kazanır, ancak işveren bu kısmi hakka dayanarak buluşu kullanabilir. Eğer bu kullanım, çalışanın buluşunu değerlendirmesini önemli ölçüde güçleştiriyorsa, çalışan işverenden buluşun tamamen devralınmasını veya kısmi kullanım hakkından vazgeçilmesini isteyebilir. İşveren bu isteğe iki ay içinde cevap vermezse, kısmi kullanım hakkı sona erer.

Çalışanın bedel talep hakkı

m.115/6, çalışanın ekonomik hakkını düzenler: işveren tam hak talep ederse, çalışan makul bir bedelin kendisine ödenmesini isteyebilir. İşveren kısmi hak talep edip buluşu kullanırsa, çalışanın makul bedel isteme hakkı yine doğar.

Bedelin hesaplanmasında dikkate alınacak unsurlar

m.115/7 uyarınca bedelin hesaplanmasında hizmet buluşunun ekonomik olarak değerlendirilebilirliği, çalışanın işletmedeki görevi ve işletmenin buluşun gerçekleştirilmesindeki payı dikkate alınır. Bu üç unsur, bedelin adil ve dengeli biçimde belirlenmesini amaçlar.

İşverenin bedel ödemesinden kaçınamaması

m.115/8, çalışanı önemli bir riskten korur: işveren, hak talebinde bulunduktan sonra, buluşun korunmaya değer olmadığını ileri sürerek bedelin ödenmesinden kaçınamaz. Ancak, buluşun korunabilir olmadığına ilişkin açılan bir dava kabul edilirse, çalışan bu durumda bedel talebinde bulunamaz.

Örnek senaryo

Bir çalışan, işverenine bir hizmet buluşunu bildirmiştir. İşveren, bildirimin kendisine ulaşmasından dört ay içinde bu buluş üzerinde tam hak talebinde bulunur. SMK m.115/2 uyarınca, bu bildirimin çalışana ulaşmasıyla buluş üzerindeki tüm haklar işverene geçer; çalışan ise m.115/6 uyarınca işverenden makul bir bedel talep edebilir.

Sık yapılan hatalar

• İşverenin hak talebi için süre sınırı olmadığını sanmak. Talep, dört ay içinde yazılı olarak bildirilmelidir.
• Dört aylık süre geçtiğinde buluşun otomatik olarak işverene ait kalacağını düşünmek. Tam tersine, süresinde talep yapılmazsa buluş serbest buluş niteliği kazanır.
• Kısmi hak talebinde çalışanın hiçbir ek talepte bulunamayacağını sanmak. Kullanım çalışanı önemli ölçüde güçleştiriyorsa, çalışan devir veya vazgeçme talep edebilir.
• İşverenin sonradan buluşun değersiz olduğunu ileri sürerek bedel ödemekten kaçınabileceğini düşünmek. m.115/8 bunu açıkça engeller (dava sonucu hariç).