Kast, olası kast ve taksir ayrımı

Manevi unsur, ceza hukukunun en çok tartışılan alanıdır. Aynı fiil, failin zihinsel durumuna göre kasten öldürme veya taksirle öldürme olarak nitelendirilebilir ve sonuç büyük ölçüde değişir. Bu nedenle savunmanın ilk kurulacağı yer çoğunlukla burasıdır.

Kast

TCK m.21/1: suçun oluşması kastın varlığına bağlıdır. Kast, suçun kanuni tanımındaki unsurların bilerek ve istenerek gerçekleştirilmesidir.

İki unsur birlikte aranır:

• Bilme (bilgi unsuru): Failin, suçun kanuni tanımındaki unsurları bilmesi.
• İsteme (irade unsuru): Bu unsurların gerçekleşmesini istemesi.

İlk cümle bir genel kural koyar: suçun oluşması kastın varlığına bağlıdır. Yani kural kasttır; taksirle işlenen fiiller istisnadır ve ancak kanunun açıkça belirttiği hâllerde cezalandırılır.

Bu, savunma bakımından bir başlangıç noktası verir: fiilin taksirle işlendiği ileri sürülüyorsa, o suçun taksirli hâlinin kanunda düzenlenip düzenlenmediği denetlenmelidir. Düzenlenmemişse taksir hâlinde ceza verilemez.

Olası kast

TCK m.21/2: kişinin, suçun kanuni tanımındaki unsurların gerçekleşebileceğini öngörmesine rağmen, fiili işlemesi hâlinde olası kast vardır.

Olası kastta fail, neticeyi öngörür ancak doğrudan istemez; gerçekleşmesini göze alır. Bu, doğrudan kast ile taksir arasında bir ara kategoridir.

Aynı fıkra ceza sonucunu belirler. Olası kast hâlinde:

• ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasını gerektiren suçlarda müebbet hapis cezasına,
• müebbet hapis cezasını gerektiren suçlarda yirmi yıldan yirmibeş yıla kadar hapis cezasına

hükmolunur; diğer suçlarda ise temel ceza üçte birden yarısına kadar indirilir.

Olası kast, cezayı indiren bir hâldir. Bu nedenle sanık müdafii bakımından, doğrudan kast iddiasına karşı olası kast savunması anlamlı bir hedeftir.

Taksir

TCK m.22/1: taksirle işlenen fiiller, kanunun açıkça belirttiği hâllerde cezalandırılır.

m.22/2 tanımı verir: taksir, dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırılık dolayısıyla, bir davranışın suçun kanuni tanımında belirtilen neticesi öngörülmeyerek gerçekleştirilmesidir.

Buradaki belirleyici ifade **"öngörülmeyerek"**tir. Taksirde fail neticeyi öngörmemiştir; olası kastta ise öngörmüştür. İki kurum arasındaki sınır tam olarak buradadır.

Bilinçli taksir

TCK m.22/3: kişinin öngördüğü neticeyi istememesine karşın, neticenin meydana gelmesi hâlinde bilinçli taksir vardır; bu hâlde taksirli suça ilişkin ceza üçte birden yarısına kadar artırılır.

Bilinçli taksirde fail neticeyi öngörür ama gerçekleşmeyeceğine güvenir. Olası kastta ise gerçekleşmesini göze alır.

Üç kategori şöyle sıralanır:

Kategori	Öngörü	İrade	Ceza etkisi
Doğrudan kast	Var	İster	Temel ceza
Olası kast	Var	Göze alır	m.21/2 uyarınca indirim
Bilinçli taksir	Var	Gerçekleşmeyeceğine güvenir	m.22/3 uyarınca artırım
Basit taksir	Yok	—	Taksirli suç cezası

Olası kast ile bilinçli taksir arasındaki fark, her ikisinde de öngörü bulunduğu için en zor ayrımdır ve somut olayın koşullarıyla belirlenir: failin davranışının riski azaltmaya yönelik olup olmadığı, neticeden kaçınmak için bir çaba gösterip göstermediği değerlendirilir.

Taksirde cezanın belirlenmesi

TCK m.22/4: taksirle işlenen suçtan dolayı verilecek olan ceza failin kusuruna göre belirlenir.

m.22/5: birden fazla kişinin taksirle işlediği suçlarda, herkes kendi kusurundan dolayı sorumlu olur. Her failin cezası kusuruna göre ayrı ayrı belirlenir.

Bu iki fıkra, taksirli suçlarda iştirak hükümlerinin uygulanmadığını gösterir: taksirli birlikte hareket eden kişiler arasında müteselsil bir sorumluluk doğmaz; her biri kendi kusuru kadar sorumludur.

Trafik kazası ve iş kazası dosyalarında kusur oranlarının bilirkişi incelemesiyle ayrı ayrı belirlenmesinin dayanağı budur.

Şahsi cezasızlık hâli

TCK m.22/6 özel bir kurum düzenler: taksirli hareket sonucu neden olunan netice, münhasıran failin kişisel ve ailevi durumu bakımından, artık bir cezanın hükmedilmesini gereksiz kılacak derecede mağdur olmasına yol açmışsa ceza verilmez; bilinçli taksir hâlinde verilecek ceza yarıdan altıda bire kadar indirilebilir.

Üç unsur:

• Netice, münhasıran failin kişisel ve ailevi durumunu etkilemiş olmalıdır.
• Fail, cezayı gereksiz kılacak derecede mağdur olmalıdır.
• Basit taksirde ceza verilmez, bilinçli taksirde ceza yarıdan altıda bire kadar indirilebilir.

Uygulamada en tipik örnek, failin kendi yakınının ölümüne veya yaralanmasına taksirle sebep olduğu trafik kazalarıdır. Bu hâllerde m.22/6, doğrudan ileri sürülmesi gereken bir savunmadır.

Neticesi sebebiyle ağırlaşmış suç

TCK m.23: bir fiilin, kastedilenden daha ağır veya başka bir neticenin oluşumuna sebebiyet vermesi hâlinde, kişinin bundan dolayı sorumlu tutulabilmesi için bu netice bakımından en azından taksirle hareket etmesi gerekir.

Bu madde, objektif sorumluluğu reddeder: ağır netice bakımından en azından taksir aranır. Failin öngöremeyeceği ve öngörmesinin beklenemeyeceği bir netice, ona yüklenemez.

Tipik uygulama alanı, kasten yaralama sonucu ölüm meydana gelen hâllerdir: fail yaralama kastıyla hareket etmiş, ölüm neticesi doğmuşsa, ölüm bakımından en az taksirle hareket edip etmediği araştırılır.

Savunma bakımından bu madde, ağır netice ile fiil arasındaki nedensellik ve öngörülebilirlik bağının tartışılmasına imkân verir.

Ceza sorumluluğunu kaldıran nedenlerle ilişkisi

Manevi unsur değerlendirmesi, hukuka uygunluk nedenleriyle birlikte yapılır.

TCK m.26/1: hakkını kullanan kimseye ceza verilmez.

m.26/2: kişinin üzerinde mutlak surette tasarruf edebileceği bir hakkına ilişkin olmak üzere, açıkladığı rızası çerçevesinde işlenen fiilden dolayı kimseye ceza verilmez.

İkinci fıkradaki "mutlak surette tasarruf edebileceği hak" ölçütü sınırlayıcıdır: yaşam hakkı gibi üzerinde mutlak tasarruf edilemeyen haklar bakımından rıza, fiili hukuka uygun hâle getirmez.

Örnek senaryo

Bir sürücü, yerleşim yeri içinde hız sınırının çok üzerinde seyrederken yayaya çarpmış ve yaya hayatını kaybetmiştir. Sürücü, çarptığı kişinin kendi kardeşi olduğunu sonradan öğrenmiştir.

Değerlendirme:

1. Manevi unsur. Sürücü neticeyi öngörmüş ancak gerçekleşmeyeceğine güvenmişse m.22/3 uyarınca bilinçli taksir söz konusudur; ceza üçte birden yarısına kadar artırılır. Neticeyi göze almışsa m.21/2 uyarınca olası kast gündeme gelir ve nitelendirme kasten öldürmeye döner.
2. Ayrımın ölçütü. Sürücünün fren izleri, manevra çabası, hız ve görüş koşulları ile riskten kaçınmaya yönelik davranışları bu ayrımda değerlendirilir.
3. Şahsi cezasızlık. Ölen kişi failin kardeşi olduğundan m.22/6 devreye girer. Netice münhasıran failin kişisel ve ailevi durumu bakımından cezayı gereksiz kılacak derecede mağduriyet doğurmuşsa; basit taksirde ceza verilmez, bilinçli taksirde ceza yarıdan altıda bire kadar indirilebilir.
4. Kusur. m.22/4 uyarınca ceza failin kusuruna göre belirlenir; yayanın da kusuru varsa m.22/5 uyarınca her fail kendi kusurundan sorumludur.
5. Olası kast kabul edilirse. Nitelendirme kasten öldürme olur; ancak m.21/2 uyarınca temel cezada indirim yapılır.
6. Savunma sırası. Önce olası kast iddiasına karşı bilinçli taksir savunması kurulur; ardından m.22/6'daki şahsi cezasızlık hâli ileri sürülür.

Sık yapılan hatalar

• Olası kast ile bilinçli taksirin karıştırılması. İkisinde de öngörü vardır; fark, failin neticeyi göze alması ile gerçekleşmeyeceğine güvenmesi arasındadır.
• Taksirli hâlin kanunda düzenlenip düzenlenmediğinin denetlenmemesi. m.22/1 uyarınca taksir ancak kanunun açıkça belirttiği hâllerde cezalandırılır.
• m.22/6'daki şahsi cezasızlık hâlinin ileri sürülmemesi. Yakının mağdur olduğu taksirli suçlarda doğrudan sonuç doğurur.
• Olası kastın ağırlaştırıcı sanılması. m.21/2 uyarınca olası kast indirim sebebidir.
• Bilinçli taksirin indirim sanılması. m.22/3 uyarınca artırım sebebidir.
• Taksirli suçlarda iştirak hükümlerine dayanılması. m.22/5 uyarınca herkes kendi kusurundan sorumludur.
• Ağır netice bakımından taksirin araştırılmaması. m.23, en azından taksir aranmasını zorunlu kılar.
• Rızanın her hakta geçerli sanılması. m.26/2, mutlak surette tasarruf edilebilecek haklarla sınırlıdır.