Sosyal medyada hakaret ve içeriğe erişimin engellenmesi

Sosyal medya paylaşımlarından doğan uyuşmazlıklar iki ayrı hat üzerinden yürür: ceza yargılaması (hakaret suçu) ve içeriğe erişimin engellenmesi. İkinci hat, Anayasa Mahkemesinin iptal kararı sonrasında köklü biçimde değişmiştir; bu değişiklik pek çok kaynakta hâlâ yansıtılmamaktadır.

Hakaret suçunun unsurları

TCK m.125/1: bir kimseye onur, şeref ve saygınlığını rencide edebilecek nitelikte somut bir fiil veya olgu isnat eden veya sövmek suretiyle bir kimsenin onur, şeref ve saygınlığına saldıran kişi, üç aydan iki yıla kadar hapis veya adlî para cezası ile cezalandırılır.

İki seçimlik hareket vardır:

• Somut bir fiil veya olgu isnat etmek. İsnat, somut olmalıdır; genel nitelikteki değer yargıları bu kapsamda değildir.
• Sövmek suretiyle saldırmak.

Aynı fıkranın son cümlesi bir koşul getirir: mağdurun gıyabında hakaretin cezalandırılabilmesi için fiilin en az üç kişiyle ihtilat ederek işlenmesi gerekir.

İhtilat koşulu, gıyapta hakarette belirleyicidir: fiil en az üç kişiyle ihtilat edilerek işlenmiş olmalıdır.

Sosyal medya bakımından bu koşul, paylaşımın kaç kişiye ulaştığıyla değerlendirilir. Herkese açık bir paylaşımda koşulun gerçekleştiği kabul edilirken, kapalı ve sınırlı bir gruba yapılan paylaşımda ihtilat sayısı somut olarak tartışılır.

Doğrudan iletiyle hakaret

TCK m.125/2: fiilin, mağduru muhatap alan sesli, yazılı veya görüntülü bir iletiyle işlenmesi hâlinde, yukarıdaki fıkrada belirtilen cezaya hükmolunur.

Bu fıkra, doğrudan mağdura gönderilen iletileri kapsar: özel mesaj, e-posta, sesli mesaj veya görüntülü ileti.

Burada ihtilat koşulu aranmaz; çünkü hakaret mağdurun gıyabında değil, muhatap alınarak işlenmiştir.

Dolayısıyla sosyal medyada iki farklı durum vardır:

Durum	Uygulanacak hüküm	İhtilat koşulu
Mağdura doğrudan gönderilen ileti	m.125/2	Aranmaz
Mağdurun gıyabında paylaşım	m.125/1	En az üç kişi

Nitelikli hâller

TCK m.125/3, cezayı ağırlaştıran hâlleri sayar. Hakaret suçunun:

• a) Kamu görevlisine karşı görevinden dolayı,
• b) Dini, siyasi, sosyal, felsefi inanç, düşünce ve kanaatlerini açıklamasından, değiştirmesinden, yaymaya çalışmasından, mensup olduğu dinin emir ve yasaklarına uygun davranmasından dolayı,
• c) Kişinin mensup bulunduğu dine göre kutsal sayılan değerlerden bahisle

işlenmesi hâlinde nitelikli hâl oluşur.

Şikâyet ve iki yıllık üst sınır

TCK m.131/1: kamu görevlisine karşı görevinden dolayı işlenen hariç; hakaret suçunun soruşturulması ve kovuşturulması, mağdurun şikayetine bağlıdır.

m.131/2: mağdur, şikayet etmeden önce ölürse, veya suç ölmüş olan kişinin hatırasına karşı işlenmiş ise; ölenin ikinci dereceye kadar üstsoy ve altsoyu, eş veya kardeşleri tarafından şikayette bulunulabilir.

Şikâyet süresi TCK m.73'te düzenlenmiştir.

m.73/1: soruşturulması ve kovuşturulması şikayete bağlı olan suç hakkında yetkili kimse altı ay içinde şikayette bulunmadığı takdirde soruşturma ve kovuşturma yapılamaz.

m.73/2: zamanaşımı süresini geçmemek koşuluyla bu süre, şikayet hakkı olan kişinin fiili ve failin kim olduğunu bildiği veya öğrendiği günden başlar.

7/11/2024 tarihli 7531 sayılı Kanunla aynı fıkraya eklenen cümle, hakaret suçuna özgü mutlak bir üst sınır getirmiştir: ancak, soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete bağlı olan hakaret suçu bakımından şikâyet süresi, her ne suretle olursa olsun fiilin gerçekleştiği tarihten itibaren iki yılı geçemez.

Bu ekleme, internet ortamındaki hakaret dosyalarında büyük önem taşır. İnternette bir içerik yıllarca erişilebilir kalabildiğinden, mağdur onu geç öğrenebilir. Değişiklikten önce altı aylık süre öğrenme tarihinden işlediği için şikâyet çok sonra da yapılabiliyordu.

Artık fiilin gerçekleştiği tarihten itibaren iki yıl geçtikten sonra, öğrenme ne zaman olursa olsun şikâyet hakkı kullanılamaz.

Bu nedenle dosyada iki tarih birlikte hesaplanmalıdır:

• Öğrenme tarihinden itibaren altı ay,
• Fiil tarihinden itibaren iki yıl.

Hangisi önce dolarsa şikâyet hakkı o anda sona erer. İçeriğin paylaşım tarihi, ekran görüntüsü ve varsa arşiv kayıtlarıyla tespit edilmelidir.

Haksız fiile tepki ve karşılıklı hakaret

TCK m.129 üç ayrı indirim ve cezasızlık hâli öngörür.

m.129/1: hakaret suçunun haksız bir fiile tepki olarak işlenmesi hâlinde, verilecek ceza üçte birine kadar indirilebileceği gibi, ceza vermekten de vazgeçilebilir.

m.129/2: bu suçun, kasten yaralama suçuna tepki olarak işlenmesi hâlinde, kişiye ceza verilmez.

m.129/3: hakaret suçunun karşılıklı olarak işlenmesi hâlinde, olayın mahiyetine göre, taraflardan her ikisi veya biri hakkında verilecek ceza üçte birine kadar indirilebileceği gibi, ceza vermekten de vazgeçilebilir.

Üçüncü fıkra, sosyal medya tartışmalarında sıkça uygulanır: karşılıklı atışmalarda her iki taraf hakkında ceza vermekten vazgeçilebilir.

Bu nedenle savunmada, tartışmanın başlangıcı ve karşı tarafın ifadeleri dosyaya kazandırılmalıdır. Yalnızca müvekkile ait paylaşımın dosyaya girmesi, m.129/3'ün uygulanma ihtimalini ortadan kaldırır.

Erişimin engellenmesi: AYM iptali sonrası durum

İnternet içeriklerine erişimin engellenmesi bakımından tablo, Anayasa Mahkemesinin iptal kararıyla değişmiştir.

5651 sayılı Kanun m.9, 6/2/2014 tarihli 6518 sayılı Kanunla değiştirilmiş; ancak Anayasa Mahkemesinin 11/10/2023 tarihli ve E.2020/76, K.2023/172 sayılı Kararı ile iptal edilmiştir.

Bu, kişilik hakkı ihlali nedeniyle sulh ceza hâkimliğinden erişim engeli talep edilmesine dayanak oluşturan hükmün yürürlükten kalktığı anlamına gelir. Eski tarihli kaynaklarda m.9'a yapılan atıflar bugün geçerli değildir.

Yürürlükte kalan hüküm m.9/A'dır ve kapsamı daha dardır.

Özel hayatın gizliliği nedeniyle erişim engeli

5651 m.9/A (6/2/2014 tarihli 6518 sayılı Kanunla eklenmiştir):

m.9/A-1: internet ortamında yapılan yayın içeriği nedeniyle özel hayatının gizliliğinin ihlal edildiğini iddia eden kişiler, Başkanlığa doğrudan başvurarak içeriğe erişimin engellenmesi tedbirinin uygulanmasını isteyebilir.

Kapsam özel hayatın gizliliğinin ihlali ile sınırlıdır. Yalnızca hakaret içeren ancak özel hayatı ihlal etmeyen içerikler bakımından bu yol kullanılamaz.

m.9/A-2 başvurunun içeriğini belirler: istekte hakkın ihlaline neden olan yayının tam adresi (URL), hangi açılardan hakkın ihlal edildiğine ilişkin açıklama ve kimlik bilgilerini ispatlayacak bilgilere yer verilir. Bu bilgilerde eksiklik olması hâlinde talep işleme konulmaz.

Son cümle kesindir: eksik başvuru işleme konulmaz. Bu nedenle URL'nin tam olarak verilmesi ve ihlalin hangi açılardan gerçekleştiğinin açıklanması zorunludur.

m.9/A-3: Başkan, kendisine gelen bu talebi uygulanmak üzere derhâl Birliğe bildirir, erişim sağlayıcılar bu tedbir talebini derhâl, en geç dört saat içinde yerine getirir.

Dört saatlik bu süre, tedbirin hızını gösterir ve acil durumlarda bu yolun değerini ortaya koyar.

m.9/A-4: erişimin engellenmesi, özel hayatın gizliliğini ihlal eden yayın, kısım, bölüm, resim, video ile ilgili olarak (URL şeklinde) içeriğe erişimin engellenmesi yoluyla uygulanır.

Engelleme URL bazlıdır; sitenin tamamına erişim engellenmez.

m.9/A-5 kritik bir süre öngörür: erişimin engellenmesini talep eden kişiler, internet ortamında yapılan yayın içeriği nedeniyle özel hayatın gizliliğinin ihlal edildiğinden bahisle erişimin engellenmesi talebini talepte bulunduğu saatten itibaren yirmi dört saat içinde sulh ceza hâkiminin kararına sunar. Hâkim, özel hayatın gizliliğinin ihlal edilip edilmediğini değerlendirerek kararını en geç kırk sekiz saat içinde açıklar ve doğrudan Başkanlığa gönderir; aksi hâlde, erişimin engellenmesi tedbiri kendiliğinden kalkar.

Bu fıkra iki ayrı süre içerir ve ikisi de kaçırılmamalıdır:

• Başvurudan itibaren yirmi dört saat içinde talep sulh ceza hâkimine sunulmalıdır.
• Hâkim kararını kırk sekiz saat içinde açıklar.

Yirmi dört saatlik süre kaçırılırsa tedbir kendiliğinden kalkar. Bu nedenle Başkanlığa başvuru yapılır yapılmaz, sulh ceza hâkimliğine sunulacak talep hazırlanmalıdır.

Diğer hukuki yollar

Erişim engeli dışında, kişilik hakkı ihlali nedeniyle genel hükümlere göre hukuk davası açılması ve tedbir talep edilmesi yolu ayrıca değerlendirilir. Ayrıca içerik kişisel veri içeriyorsa KVKK kapsamındaki başvuru yolları gündeme gelir.

Delil bakımından, içeriğin tespit ettirilmesi önemlidir: içerik sonradan silinebileceğinden, ekran görüntüsünün yanı sıra mahkeme aracılığıyla delil tespiti yaptırılması güvenli yoldur.

CMK m.206/2 uyarınca kanuna aykırı olarak elde edilen delil reddolunur; bu nedenle içeriğin elde ediliş biçimi de gözetilmelidir.

Örnek senaryo

Bir kişi, hakkında bir yıl önce paylaşılmış ve hâlen erişilebilir olan hakaret içerikli bir gönderiyi yeni fark etmiştir. Gönderi herkese açıktır ve özel hayata ilişkin bir görüntü içermemektedir.

Değerlendirme:

1. Suç tipi. Gönderi mağdurun gıyabında yapıldığından m.125/1 uygulanır ve en az üç kişiyle ihtilat koşulu aranır. Herkese açık paylaşımda bu koşul tartışılır.
2. Şikâyet süresi — öğrenme. m.73/1 ve m.73/2 uyarınca öğrenmeden itibaren altı ay içinde şikâyet edilmelidir.
3. Şikâyet süresi — mutlak sınır. 7531 sayılı Kanunla eklenen cümle uyarınca şikâyet süresi fiilin gerçekleştiği tarihten itibaren iki yılı geçemez. Paylaşım bir yıl öncesine ait olduğundan bu sınır henüz dolmamıştır; ancak bir yıl daha geçerse hak düşer.
4. Tarih tespiti. Paylaşım tarihi, ekran görüntüsü ve varsa arşiv kayıtlarıyla belgelenmelidir; iki yıllık sürenin hesabı buna bağlıdır.
5. Erişim engeli. İçerik özel hayatın gizliliğini ihlal etmediğinden 5651 m.9/A yolu kullanılamaz. m.9 ise Anayasa Mahkemesince iptal edilmiştir.
6. Alternatif yol. Kişilik hakkı ihlali nedeniyle genel hükümlere göre hukuk yoluna başvurulması değerlendirilir.
7. Karşılıklılık. Paylaşım bir tartışmanın parçasıysa, m.129/3 uyarınca karşılıklı hakaret hâlinde ceza vermekten vazgeçilebilir; bu nedenle tartışmanın tamamı dosyaya sunulmalıdır.
8. Delil tespiti. İçerik silinebileceğinden, mahkeme aracılığıyla tespit yaptırılması güvenlidir.

Sık yapılan hatalar

• 5651 m.9'a dayanılması. Hüküm Anayasa Mahkemesince iptal edilmiştir; yürürlükte olan m.9/A'dır.
• m.9/A'nın her içerik için kullanılabileceğinin sanılması. Kapsam özel hayatın gizliliği ile sınırlıdır.
• Yirmi dört saatlik sürenin kaçırılması. m.9/A-5 uyarınca tedbir kendiliğinden kalkar.
• Başvuruda URL'nin eksik verilmesi. m.9/A-2 uyarınca eksik talep işleme konulmaz.
• İki yıllık mutlak şikâyet sınırının bilinmemesi. 7531 sayılı Kanunla eklenen kural, geç öğrenilen içeriklerde hak düşürür.
• Paylaşım tarihinin tespit edilmemesi. İki yıllık sürenin hesabı bu tarihe bağlıdır.
• İhtilat koşulunun tartışılmaması. m.125/1, gıyapta hakarette en az üç kişi arar.
• m.129/3'ün ileri sürülmemesi. Karşılıklı hakarette ceza vermekten vazgeçilebilir.