Vergi incelemesinde mükellef hakları ve yükümlülükleri

Vergi incelemesi, mükellefin ödemesi gereken vergilerin doğruluğunu araştırma sürecidir ve mükellef için hem yükümlülükler hem hak güvenceleri doğurur. İnceleme sürecinde yapılan işlemler (ibraz, tutanak, beyan), sonradan tarhiyat ve ceza dosyasının temelini oluşturduğundan, mükellefin haklarını ve sınırları bilmesi önem taşır.

İnceleme nedir, kimler yapar?

VUK m.134/1: vergi incelemesinden maksat, ödenmesi gereken vergilerin doğruluğunu araştırmak, tespit etmek ve sağlamaktır. İncelemeye yetkili olanlar lüzum görürse inceleme, işletmeye dâhil iktisadi kıymetlerin fiili envanterinin yapılmasına ve beyannamelerde gösterilmesi gereken unsurların tetkikine de genişletilebilir.

Yetkili kişiler. m.135: vergi incelemesi vergi müfettişleri, vergi müfettiş yardımcıları, ilin en büyük mal memuru veya vergi dairesi müdürleri tarafından yapılır; Gelir İdaresi Başkanlığının merkez ve taşra teşkilatında müdür kadrolarında görev yapanlar her hâl ve takdirde inceleme yetkisine sahiptir.

Kimlik gösterme. m.136: vergi incelemesi yapanlar yanlarında memuriyet sıfatlarını ve inceleme yetkisini gösteren fotoğraflı resmî bir vesika bulundurur ve gittikleri yerde işe başlamadan önce bu vesikayı ilgililere gösterirler. Kimlik göstermeyen kişiye karşı ibraz yükümlülüğü sorunları doğabileceği için mükellef, inceleme başlamadan önce yetki belgesini kontrol etmelidir.

İncelemeye tabi olanlar. m.137: bu kanuna veya diğer kanunlara göre defter ve hesap tutmak, evrak ve vesikaları muhafaza ve ibraz etmek mecburiyetinde olan gerçek ve tüzel kişiler vergi incelemelerine tabidir.

İnceleme zamanı ve süresi

Önceden haber verme zorunluluğu yok. m.138/1: vergi incelemesinin ne zaman yapılacağının evvelden haber verilmesi mecburi değildir.

Zamanaşımı sonuna kadar. m.138/2: inceleme, neticesi alınmamış hesap dönemi de dâhil olmak üzere, tarh zamanaşımı süresi sonuna kadar her zaman yapılabilir. m.138/3: evvelce inceleme yapılmış veya matrahın re'sen takdir edilmiş olması yeniden inceleme yapılmasına ve gerekirse tarhiyatın ikmaline mani değildir. Tarh zamanaşımı ise VUK m.114/1 uyarınca vergi alacağının doğduğu takvim yılını takip eden yılın başından başlayarak beş yıldır; yani geçmiş beş yıl için inceleme yapılabilir.

İnceleme yeri ve ibraz

Esas itibarıyla dairede. m.139/1: vergi incelemeleri esas itibarıyla dairede yapılır. İncelemeye tabi olanın lüzumlu defter ve vesikalarını daireye getirmesi kendisinden yazılı olarak istenir. Bu yazılı talebin tebliğ edilmesi ve talebe uyulması için verilen süre önemlidir.

Getirilmezse. m.139: istenilen defter veya vesikaları belli edilen zamanda mazeretsiz olarak getirmeyenler, bunları ibraz etmemiş sayılırlar. Haklı bir mazeret gösterenlere defter ve vesikalarını ibraz etmesi için münasip bir mühlet verilir. İbraz etmemiş sayılmanın sonucu, matrahın re'sen takdiri (VUK m.30 vd.) ve özel usulsüzlük cezası gibi yaptırımlardır. Bu nedenle mükellef, defter ve belgeleri getirmekte zorlanıyorsa yazılı mazeret sunmalı ve ek süre istemelidir.

İşyerinde çalışma. m.139'a 7338 sayılı Kanunla eklenen hükümlere göre incelemenin dairede yapılması, incelemeye tabi olanın iş yerinde tespit yapılmasına ve çalışmalarda bulunulmasına mani değildir.

İnceleme sırasında uyulacak esaslar

VUK m.140/1: vergi incelemesi yapanlar, inceleme sırasında şu esaslara uymak zorundadır:

• İncelemeye tabi olana, vergi incelemesinin konusunu ve incelemeye başlanıldığı hususunu bir yazıyla bildirirler; yazının bir örneğini bağlı olduğu birime ve ilgili vergi dairesine gönderirler.
• İncelemenin iş yerinde yapılması hâlinde nezdinde inceleme yapılanın muvafakati olmadıkça resmi çalışma saatleri dışında inceleme yapamaz veya buna devam edemezler (tutanak düzenlenmesi ve inceleme yapılan yerde defter, belge saklanması gibi sınırlı istisnalar hariç).

Tutanak ve itiraz hakkı. m.141/1: inceleme esnasında lüzum görülen hâllerde vergilendirme ile ilgili olaylar ve hesap durumları ayrıca tutanaklarla tespit ve tevsik olunabilir. İlgililerin itiraz ve mülahazaları varsa bunlar da tutanağa geçirilir. Bu suretle düzenlenen tutanakların bir nüshasının mükellefe veya nezdinde inceleme yapılan kimseye bırakılması mecburidir.

Bu, mükellef için önemli bir güvencedir: karşı görüşünüz varsa tutanağa yazdırın; tutanaklar sonradan tarhiyat ve dava sürecinde delil olarak kullanılır. İlgililer tutanakları imzalamaktan çekinirse, tutanakta bahis konusu edilen olaylar ve hesap durumlarını içeren defter veya vesikalar, nezdinde inceleme yapılanın rızasına bakılmaksızın alınır (m.141/2). Bu nedenle imzadan kaçınmak yerine itirazı yazılı olarak tutanağa geçirmek daha korunaklı bir yoldur.

Arama (m.142-143)

VUK m.142/1: ihbar veya yapılan incelemeler dolayısıyla bir mükellefin vergi kaçırdığına delalet eden emareler bulunursa, bu mükellef veya kaçakçılıkla ilgisi görülen diğer şahıslar nezdinde ve bunların üzerinde arama yapılabilir. Aramanın yapılabilmesi için:

• 1. Vergi incelemesi yapmaya yetkili olanların buna lüzum göstermesi ve gerekçeli bir yazı ile arama kararı vermeye yetkili sulh yargıcından bunu istemesi,
• 2. Sulh yargıcının istenilen yerlerde arama yapılmasına karar vermesi

şarttır. m.143: aramada bulunan ve incelemesine lüzum görülen defter ve vesikalar müfredatlı olarak bir tutanakla tespit olunur; zaman müsaadesizliği hâlinde emin bir yere konulur veya kablar içinde daireye nakledilir ve mühürlenir.

Mükellef için sonuç: arama yalnızca kaçırma emareleri varlığında ve yargıç kararıyla yapılabilir; arama sırasında kararın örneğinin gösterilmesi istenebilir ve tutanağa itiraz ve mülahazalar yazdırılabilir.

Vergilendirmede ispat kuralları

VUK m.3/B: vergilendirmede vergiyi doğuran olay ve bu olaya ilişkin muamelelerin gerçek mahiyeti esastır; olay ve muameleler yemin hariç her türlü delille ispatlanabilir; ancak vergiyi doğuran olayla ilgisi tabii ve açık bulunmayan şahit ifadesi ispat vasıtası olarak kullanılamaz. İktisadi, ticari ve teknik icaplara uymayan veya olayın özelliğine göre normal ve mutad olmayan bir durumun iddia olunması hâlinde ispat külfeti bunu iddia eden tarafa aittir. İnceleme sırasında sunulan belgelerin gerçek işleme dayandığını gösteren deliller (sözleşme, banka kayıtları, irsaliye, yazışmalar) bu bakımdan önemlidir.

İnceleme sonrası

İnceleme raporu düzenlenir; rapora dayalı ikmalen tarhiyat ve ceza kesilmesi hâlinde ihbarname tebliğ edilir. Bundan sonraki adımlar (dava, uzlaşma, indirim) ayrı yazılarda ele alınmıştır. İnceleme sırasında verilen ifade ve imzalanan tutanaklar sonraki aşamalarda mükellef aleyhine kullanılabildiğinden imza öncesinde içerik dikkatle okunmalıdır. Ayrıca vergi ziyaı cezalarında etkin pişmanlık (VUK m.371) yalnızca inceleme başlamadan önce kullanılabilir.

Örnek senaryo

J A.Ş.'ye vergi müfettişleri gelmiş ve son üç yılın defter ve belgelerini istemiştir. Müfettişler önceden haber vermemiştir.

1. Yetki kontrolü. J'nin yetkilisi, müfettişlerin fotoğraflı resmi vesikalarını ve inceleme yetkilerini kontrol eder (m.136).
2. Haber verme. İncelemenin önceden haber verilmesi zorunlu değildir (m.138/1); ancak incelemeye başlandığı ve konusu yazıyla bildirilir (m.140/1).
3. Zaman aralığı. İnceleme tarh zamanaşımı süresi sonuna, yani son beş yıla kadar yapılabilir (m.138/2, m.114/1).
4. Defter ibrazı. Defterler yazılı talepte belirtilen zamanda getirilmelidir; getirilmezse ibraz edilmemiş sayılır (m.139). Şirketin mazereti varsa, yazılı bildirir ve ek süre ister.
5. Tutanak. Müfettişler bir tespiti tutanağa yazar; J yetkilisi itirazını tutanağa yazdırır; tutanağın bir nüshası kendisine bırakılır (m.141).
6. İmza. Yetkili, tutanağı imzalamaktan çekinirse ilgili defterler rızası aranmadan alınabilir; bu nedenle imza yerine şerhli imza tercih edilir.
7. Arama. Vergi kaçırma emareleri bulunduğunu ileri süren müfettişler işyerinde arama yapmak isterse, sulh yargıcı kararı gerekir (m.142); karar olmadan arama yapılamaz.
8. Sonraki adım. İnceleme sonucunda ihbarname tebliğ edilirse otuz günlük dava, uzlaşma ve indirim süreleri işlemeye başlar.

Sık yapılan hatalar

• Yetki belgesini kontrol etmemek. m.136 kimlik ve yetki belgesini şart koşar.
• Defter ve belgeleri istenen zamanda getirmemek. Mazeretsiz getirmeyen ibraz etmemiş sayılır (m.139).
• Mazeret bildirmeyi ihmal etmek. Haklı mazerette münasip mühlet verilir.
• Tutanağa itiraz yazdırmamak. İtiraz ve mülahazalar tutanağa geçirilebilir (m.141).
• Tutanağı okumadan imzalamak. Sonraki aşamalarda mükellef aleyhine kullanılabilir.
• Sulh yargıcı kararı olmadan aramaya izin vermek. m.142 arama için yargıç kararı arar.
• İncelemenin yalnızca son yılı kapsadığını sanmak. Tarh zamanaşımına kadar geçmiş dönemler incelenebilir.
• Etkin pişmanlığı inceleme başladıktan sonra denemek. m.371 inceleme başlamadan önce başvuruyu ister.