Zorunlu sigorta ihdası ve teminat denetimi: faaliyetin durdurulması (5684 s.K. m.13)

Bazı faaliyetlerin toplumsal riskleri nedeniyle sigorta yaptırılması bir tercih değil, bir zorunluluk hâline getirilir. Bu zorunlu sigorta sisteminin temel çerçevesi 5684 sayılı Sigortacılık Kanunu m.13'te düzenlenir.

Cumhurbaşkanının zorunlu sigorta ihdas etme yetkisi

5684 s.K. m.13/1 uyarınca Cumhurbaşkanı, kamu yararı açısından gerekli gördüğü hallerde zorunlu sigortalar ihdas edebilir. Bu, hangi faaliyetlerin zorunlu sigorta kapsamına alınacağının, kamu yararı değerlendirmesine dayalı bir idari kararla belirlenebileceğini gösterir.

Sigorta şirketlerinin zorunlu sigorta yapmaktan kaçınamaması

Aynı fıkranın devamı, sigorta şirketlerine önemli bir yükümlülük yükler: sigorta şirketleri, belirli hükümler saklı kalmak kaydıyla, faaliyet gösterdiği sigorta branşlarının kapsamında bulunan zorunlu sigortaları yapmaktan kaçınamaz. Bu, bir sigorta şirketinin, kendi ticari tercihine göre riskli gördüğü bir zorunlu sigorta türünü reddedemeyeceğini gösterir.

Denetim yetkisi

m.13/2 uyarınca, ilgili idare, zorunlu sigortaya konu teşkil eden menfaat üzerinde yapılacak iş ve işlemler nedeniyle, ilgili kurum ve kuruluşların görüşlerini alarak zorunlu sigorta denetimi yapabilecekleri belirlemeye yetkilidir.

İzin/ruhsat veren mercilerin araştırma yükümlülüğü

m.13/3, uygulamada büyük önem taşıyan bir mekanizma kurar: bir faaliyetin icrası veya bir şeyin kullanılması için izin veya ruhsat vermeye ya da denetlemeye yetkili merciler, yürütecekleri iş ve işlemlerde, zorunlu sigortaların geçerli teminat tutarları dâhilinde yaptırılıp yaptırılmadığını araştırmakla yükümlüdür.

Teminat eksikliğinde faaliyetin durdurulması

Aynı fıkranın en kritik sonucu şudur: geçerli teminat tutarında sigorta yapılmamış olduğunun tespiti hâlinde işlem yapılmaz. Daha da önemlisi: geçerli teminat alınana kadar sigortalının zorunlu sigortaya konu teşkil eden faaliyeti yetkili merciler tarafından durdurulur.

Bu, zorunlu sigorta eksikliğinin yalnızca idari bir işlemin reddiyle sonuçlanmadığını, doğrudan faaliyetin fiilen durdurulmasına kadar gidebileceğini gösterir — bu, zorunlu sigortanın caydırıcılığını güçlü biçimde artıran bir yaptırımdır.

Neden bu kadar sıkı bir denetim mekanizması öngörülmüştür?

Zorunlu sigortalar, genellikle üçüncü kişilerin zararlarını güvence altına almayı amaçlar (örneğin trafik sigortası gibi). Eğer bu sigortaların fiilen yaptırılıp yaptırılmadığı denetlenmezse, zorunluluk yalnızca kağıt üzerinde kalır. m.13/3'teki denetim ve durdurma mekanizması, zorunlu sigortaların gerçekten uygulanmasını güvence altına alır.

Örnek senaryo

Belirli bir faaliyetin icrası için ruhsat vermeye yetkili bir merci, ruhsat başvurusunu değerlendirirken, başvuru sahibinin zorunlu sigortasının geçerli teminat tutarında olup olmadığını araştırır. Teminatın yetersiz olduğu tespit edilirse, merci işlem yapmaz ve geçerli teminat sağlanana kadar faaliyeti durdurur.

Sık yapılan hatalar

• Sigorta şirketlerinin zorunlu sigortayı riskli bulup reddedebileceğini sanmak. m.13/1 bunu açıkça engeller.
• Zorunlu sigorta eksikliğinin yalnızca idari bir uyarıyla sonuçlanacağını düşünmek. m.13/3 uyarınca sonuç, faaliyetin durdurulmasına kadar gidebilir.
• Denetim yükümlülüğünün yalnızca sigorta şirketlerine ait olduğunu sanmak. İzin/ruhsat veren merciler de bu denetimden sorumludur.
• Zorunlu sigortanın yalnızca kanunla ihdas edilebileceğini düşünmek. m.13/1 uyarınca Cumhurbaşkanı da bu yetkiye sahiptir.