Adli yardım başvurusu: şartlar, kapsam, dilekçe ve karar sonrası süreç (HMK m.334-340)

Adli yardım, mali durumu yetersiz olanların yargılama ve takip giderlerini karşılayamamaları nedeniyle hak arama özgürlüğünden yoksun kalmamalarını sağlayan mekanizmadır. HMK m.334-340'ta düzenlenmiştir. Mahkemenin talebi üzerine baro tarafından avukat görevlendirilmesi de bu sistemin parçasıdır (m.335/1-ç, m.340); bu yazı HMK m.334 ve devamı çerçevesindedir.

Şartlar (m.334)

• Ödeme gücünden yoksunluk: kişi, kendisi ve ailesinin geçimini önemli ölçüde zor duruma düşürmeksizin gereken yargılama veya takip giderlerini kısmen veya tamamen ödeme gücünden yoksun olmalıdır.
• Dayanaktan yoksun olmama: talebin açıkça dayanaktan yoksun olmaması gerekir (temel bir haklılık görüntüsü).
• Kapsam: adli yardım iddia ve savunmalar, geçici hukuki korunma talepleri ve icra takibi için istenebilir.
• Yabancılar: adli yardımdan yararlanmaları ayrıca karşılıklılık şartına bağlıdır (m.334/3).
• Tüzel kişiler: m.334/2 (tüzel kişilerin adli yardımına ilişkin hüküm) Anayasa Mahkemesinin 24/9/2024 tarihli kararıyla iptal edilmiştir; güncel durum için mevzuat ve içtihat kontrol edilmelidir.

Kapsam (m.335)

Adli yardım kararı ilgiliye şunları sağlar (m.335/1):

• a) Yapılacak tüm yargılama ve takip giderlerinden geçici muafiyet,
• b) Yargılama ve takip giderleri için teminat göstermekten muafiyet,
• c) Dava ve icra takibi sırasında yapılması gereken tüm giderlerin Devlet tarafından avans olarak ödenmesi,
• ç) Davanın avukat ile takibi gerekiyorsa, ücreti sonradan ödenmek üzere bir avukat temini.

Mahkeme, talepte bulunanın bu hususlardan bir kısmından yararlanmasına da karar verebilir (m.335/2). Adli yardım hükmün kesinleşmesine kadar devam eder (m.335/3). Daha önce yapılan yargılama giderlerini kapsamaz (m.337/3).

Başvuru (m.336)

• Nereye? Asıl talep veya işin karara bağlanacağı mahkemeden; icra ve iflas takiplerinde takibin yapılacağı yerdeki icra mahkemesinden; kanun yollarında bölge adliye mahkemesinden veya Yargıtaydan (m.336/1, 3).
• Ne sunulur? Talep sahibi, iddiasının özeti, iddiasını dayandıracağı deliller ve yargılama giderlerini karşılayabilecek durumda olmadığını gösteren mali durumuna ilişkin belgeleri mahkemeye sunmalıdır (m.336/2).
• Harç: adli yardım talebine ilişkin evrak her türlü harç ve vergiden muaftır (m.336/4).
• Belgeler (uygulamada): muhtardan alınan ilmühaber, tapu/araç kayıt belgeleri, SGK hizmet dökümü ve gelir belgeleri, kira sözleşmesi, borç ve kredi belgeleri, hane halkı bilgileri.

Karar ve itiraz (m.337)

• İnceleme (m.337/1): mahkeme, adli yardım talebi hakkında duruşma yapmaksızın karar verebilir; ancak talep hâlinde inceleme duruşmalı olarak yapılır. Ret kararlarında sunulan bilgi ve belgelerin kabul edilmeme sebebi açıkça belirtilir.
• İtiraz (m.337/2): talebin reddine ilişkin kararlara karşı tebliğinden itibaren iki hafta içinde kararı veren mahkemeye dilekçe vermek suretiyle itiraz edilebilir; mahkeme itirazın incelenmesi için dosyayı yetkili başka daireye gönderir.
• Geçmiş giderler (m.337/3): adli yardım, daha önce yapılan yargılama giderlerini kapsamaz. Bu nedenle adli yardım talebi dava açılırken birlikte yapılmalıdır.

Kararın kaldırılması ve giderlerin tahsili (m.338-340)

• Kaldırma (m.338): adli yardımdan yararlanan kişinin mali durumu hakkında kasten veya ağır kusuru sonucu yanlış bilgi verdiği ortaya çıkarsa veya sonradan mali durumunun yeteri derecede iyileştiği anlaşılırsa adli yardım kararı kaldırılır.
• Tahsil (m.339/1): adli yardım kararından dolayı ertelenen tüm yargılama giderleri ile Devletçe ödenen avanslar, dava veya takip sonunda haksız çıkan kişiden tahsil olunur; adli yardımdan yararlanan kişinin haksız çıkması hâlinde uygun görülürse giderlerin en çok bir yıl içinde aylık eşit taksitler hâlinde ödenmesine karar verilebilir. Tahsilin adli yardımdan yararlananın mağduriyetine neden olacağı açıkça anlaşılırsa mahkeme hükümde tamamen veya kısmen ödemeden muaf tutulmasına karar verebilir (m.339/2).
• Avukat ücreti (m.340): mahkemenin talebi üzerine baro tarafından görevlendirilen avukatın ücreti, yargılama gideri olarak Hazineden ödenir.

Dilekçe (özet)

"… Mahkemesi'nin … Esas sayılı dosyasında (veya açılacak davada) gerekli yargılama giderlerini karşılayabilecek durumda değilim. Mali durumumu gösteren belgeler ekte sunulmuştur. HMK m.334 ve devamı uyarınca adli yardımdan yararlanmama ve gerekiyorsa avukat görevlendirilmesine karar verilmesini arz ederim." — Ek: iddianın özeti, deliller, ilmühaber, gelir/kayıt belgeleri.

Örnek senaryo

X, işten çıkarılmış, gelirsizdir ve işçilik alacakları için dava açacaktır; harç ve avansı karşılayamamaktadır.

1. Şart. X, gerekli yargılama giderlerini karşılayabilecek durumda değildir; talebi dayanaktan yoksun olmayacak biçimde delillerle desteklenir (m.334/1).
2. Başvuru. X, dava dilekçesiyle birlikte adli yardım talebinde bulunur (m.336/1).
3. Belgeler. İlmühaber, SGK hizmet dökümü, kira sözleşmesi ve borç belgeleri sunulur (m.336/2).
4. Karar. Mahkeme talebi kabul ederse X harç ve avanstan muaf olur; gerekirse avukat görevlendirilir (m.335/1).
5. Ret. Talep reddedilirse X tebliğden itibaren iki hafta içinde itiraz eder (m.337/2).
6. Sonuç. Davayı kaybederse X'in ertelenen giderleri en çok bir yıllık taksitlerle ödemesine karar verilebilir (m.339/1).
7. Kaldırma. X'in mali durumu düzelirse adli yardım kararı kaldırılabilir (m.338).
8. Avukat ücreti. Görevlendirilen avukatın ücreti Hazineden ödenir (m.340).

Sık yapılan hatalar

• Talebi dava açıldıktan çok sonra yapmak. Geçmiş giderleri kapsamaz (m.337/3).
• Mali durumu belgelememek. İlmühaber ve gelir belgeleri sunulmalıdır (m.336/2).
• Talebin dayanaktan yoksun olmadığını göstermemek. İddia özeti ve deliller eklenmelidir.
• Ret kararına iki haftalık itiraz süresini kaçırmak. Süre tebliğden işler (m.337/2).
• Yanlış bilgi vermek. Adli yardım kaldırılır (m.338).
• Adli yardımın giderleri ortadan kaldırdığını sanmak. Haksız çıkılırsa tahsil edilir (m.339/1).
• Yabancı için karşılıklılık şartını unutmak. m.334/3.
• Kanun yolunda yanlış mahkemeye başvurmak. Bölge adliye veya Yargıtay'dan istenir (m.336/3).