Aleyhe değiştirme ve aleyhe bozma yasağı: istinaf ve temyizde ceza artırılabilir mi?

Aleyhe değiştirme yasağı nedir?

Aleyhe değiştirme yasağı, bir hükme karşı yalnız sanık lehine kanun yoluna başvurulduğunda, yeniden kurulan hükümle sanığa önceki hükümdeki cezadan daha ağır ceza verilememesidir. Amaç, sanığın "başvurursam durumum kötüleşir" endişesiyle kanun yolundan vazgeçmemesini sağlamaktır. İstinaf aşamasında "aleyhe değiştirme", temyiz aşamasında ise çoğunlukla "aleyhe bozma yasağı" olarak anılır.

Yasal dayanak

• İstinaf, CMK m.283: "İstinaf yoluna yalnız sanık lehine başvurulmuşsa, yeniden verilen hüküm, önceki hükümle belirlenmiş olan cezadan daha ağır olamaz."
• Temyiz, CMK m.307/5: Hüküm yalnız sanık tarafından veya onun lehine Cumhuriyet savcısı ya da m.262'de gösterilen kimselerce temyiz edilmişse, yeniden verilen hüküm önceki hükümle belirlenmiş olan cezadan daha ağır olamaz.

İlk derece mahkemelerinin hükümlerine karşı istinaf yoluna başvurulabilir (m.272/1). Kanunlarda kesin olduğu yazılı hükümler gibi istisnalar m.272/3'te sayılmıştır.

Kimlerin başvurusu "sanık lehine" sayılır?

CMK m.260'a göre kanun yolları Cumhuriyet savcısı, şüpheli, sanık, katılan ve katılan sıfatını alabilecek surette suçtan zarar görenler için açıktır. Cumhuriyet savcısı sanık lehine de başvurabilir (m.260/3). Sanığın yasal temsilcisi ve eşi de sanığa açık olan kanun yollarına süresi içinde kendiliklerinden başvurabilir (m.262). Yasağın uygulanması için başvurunun yalnız sanık lehine olması gerekir. Dosyada savcılığın sanık aleyhine başvurusu veya katılanın başvurusu varsa koruma devreye girmez.

Yasak neyi korur, neyi korumaz?

Anayasa Mahkemesi 25 Haziran 2026 tarihli kararında (E.2026/71, K.2026/148) CMK m.283'ü Anayasa'ya uygun buldu ve yasağın kapsamını şöyle özetledi:

• Korunan: Cezanın türü ve miktarı. Yeni hüküm önceki cezadan ağır olamaz.
• Korunmayan: Fiilin hukuki nitelendirilmesi (suç vasfı). Yargıtay Ceza Genel Kurulu içtihadına göre yalnız sanık lehine başvurulmuş olsa da fiil farklı nitelendirilebilir; ancak ilk hükümde uygulanan cezai yaptırım sanık aleyhine değiştirilemez.
• Ceza dışındaki sonuçlar: Kural; infaz, koşullu salıverme, denetimli serbestlik, zamanaşımı, hak yoksunlukları, müsadere gibi ceza dışındaki sonuçlar için ayrıca koruma öngörmez. Anayasa Mahkemesi bunu hukuk devleti ilkesine aykırı görmedi.

İstinafta verilebilecek kararlar

Bölge adliye mahkemesi, CMK m.280 uyarınca başvuruyu esastan reddedebilir, hukuka aykırılığı düzelterek esastan reddedebilir, hükmü bozarak dosyayı ilk derece mahkemesine gönderebilir veya davanın yeniden görülmesine karar verebilir. Duruşma sonunda ya başvuruyu esastan reddeder ya da ilk derece mahkemesi hükmünü kaldırarak yeniden hüküm kurar (m.280/2). Yeniden hüküm kurulurken, başvuru yalnız sanık lehine ise aleyhe değiştirme yasağı gözetilir.

Verilen kararın sanık lehine olması hâlinde, bu hususların istinaf isteminde bulunmamış diğer sanıklara da uygulanma olanağı varsa, bu sanıklar da istinaf isteminde bulunmuşçasına kararlardan yararlanır (m.280/3). Bölge adliye mahkemesi karar ve hükümlerine karşı direnilemez; itiraz ve temyize ilişkin hükümler saklıdır (m.284).

Örnek senaryo

İlk derece mahkemesi sanığa belirli süreli bir hapis cezası veriyor. Karara yalnız sanık müdafii istinaf başvurusunda bulunuyor, savcılık ve katılan başvurmuyor. Bölge adliye mahkemesi, fiilin ilk derece mahkemesinin kabul ettiğinden farklı bir suç tipini oluşturduğu sonucuna varıyor ve hükmü kaldırarak yeniden hüküm kuruyor. Bu durumda yeni hükümdeki ceza, ilk hükümdeki cezadan daha ağır olamaz. Ancak suç vasfının değişmesi, ceza dışındaki bazı sonuçları etkileyebilir. Müdafiin bu riski önceden değerlendirmesi gerekir.

Sık yapılan hatalar

• Yasağın her şeyi koruduğunu sanmak. Yasak ceza miktarını ve türünü korur; suç vasfı ve ceza dışındaki sonuçlar kapsam dışındadır.
• Savcılık veya katılan başvurusunu kontrol etmemek. Başvuru "yalnız sanık lehine" değilse yasak uygulanmaz.
• İstinaf ve temyiz dayanaklarını karıştırmak. İstinaf için m.283, temyiz için m.307/5 uygulanır.
• Müvekkili bilgilendirmemek. İstinaf kararı, olası vasıf değişikliği ve sonuçları konuşularak verilmelidir.
• Diğer sanıklara yayılma etkisini atlamak. Sanık lehine karar, koşulları varsa başvurmayan sanıklara da uygulanır (m.280/3).

Kontrol listesi

1. Hükme karşı hangi taraflar kanun yoluna başvurdu? Savcılık aleyhe mi, lehe mi başvurdu?
2. Başvuru istinaf mı, temyiz mi? Uygulanacak madde m.283 mü, m.307/5 mi?
3. Fiilin farklı nitelendirilmesi ihtimali var mı? Varsa ceza dışındaki sonuçları neler olabilir?
4. Aynı dosyada başvurmayan sanıklar lehine yayılma etkisi söz konusu mu?

Bu konuda Anayasa Mahkemesinin yeni kararını ayrıca istinafta aleyhe değiştirme yasağına ilişkin AYM kararı yazımızda ele aldık.