İstinaf hangi hâllerde dosyayı ilk derece mahkemesine geri gönderir? CMK 280 değişikliği

Bölge adliye mahkemesi bir ceza dosyasını incelediğinde üç temel seçeneği vardır: başvuruyu esastan reddetmek, hükmü bozup dosyayı ilk derece mahkemesine geri göndermek ya da davayı kendisi yeniden görmek. Bunlardan ikincisinin, yani bozma ve geri göndermenin kapsamı kısa süre önce genişledi. Anayasa Mahkemesinin 18 Eylül 2026 tarihli ve 33374 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan kararı (E.2025/247, K.2026/147) bu değişikliği bir kez daha gündeme taşıdı.

Kural önce neydi, şimdi ne?

Ceza Muhakemesi Kanunu m.280'in birinci fıkrasının (e) bendi, bölge adliye mahkemesinin hükmü bozup dosyayı ilk derece mahkemesine göndereceği hâli düzenler.

• Eski metin: İlk derece mahkemesinin kararında m.289'un birinci fıkrasının (g) ve (h) bentleri hariç diğer bentlerinde belirtilen bir hukuka aykırılık nedeninin bulunması hâlinde bozma ve geri gönderme kararı verilirdi.
• Yeni metin: 24 Aralık 2025 tarihli ve 7571 sayılı Kanun'un 25. maddesiyle "maddenin birinci fıkrasının (g) ve (h) bentleri hariç diğer bentlerinde" ibaresi "maddede" şeklinde değiştirildi. Bent artık şöyle: ilk derece mahkemesinin kararında 289 uncu maddede belirtilen bir hukuka aykırılık nedeninin bulunması hâlinde hükmün bozulmasına ve dosyanın yeniden incelenmek ve hükmolunmak üzere hükmü bozulan ilk derece mahkemesine veya kendi yargı çevresinde uygun göreceği diğer bir ilk derece mahkemesine gönderilmesine karar verilir.

Anayasa Mahkemesi kararında bu değişikliği şöyle özetledi: bölge adliye mahkemesinin ilk derece mahkemesi kararını bozarak dosyayı geri gönderebileceği hâllerin kapsamı genişletilmiştir.

Kapsama giren iki hâl

Eski metinde dışarıda bırakılan iki bent şunlardı:

• m.289/1-g: Hükmün 230 uncu madde gereğince gerekçeyi içermemesi.
• m.289/1-h: Hüküm için önemli olan hususlarda mahkeme kararı ile savunma hakkının sınırlandırılmış olması.

Değişiklikle birlikte, gerekçesiz hüküm ve savunma hakkının sınırlandırılması da bölge adliye mahkemesinin bozma ve geri gönderme kararı verebileceği hâller arasına girdi.

m.289'daki hukuka kesin aykırılık hâllerinin tamamı

m.289'a göre aşağıdaki hâllerde, başvuru dilekçesinde gösterilmiş olmasa bile hukuka kesin aykırılık var sayılır:

• Mahkemenin kanuna uygun olarak teşekkül etmemiş olması,
• Hâkimlik görevini yapmaktan kanun gereğince yasaklanmış hâkimin hükme katılması,
• Hakkındaki ret istemi kabul edilen veya ret istemi kanuna aykırı olarak reddedilen hâkimin hükme katılması,
• Mahkemenin kanuna aykırı olarak kendini görevli veya yetkili görmesi,
• Cumhuriyet savcısı veya duruşmada kanunen mutlaka hazır bulunması gereken kişilerin yokluğunda duruşma yapılması,
• Duruşmalı olarak verilen hükümde açıklık kuralının ihlal edilmesi,
• Hükmün gerekçeyi içermemesi,
• Hüküm için önemli olan hususlarda mahkeme kararı ile savunma hakkının sınırlandırılmış olması,
• Hükmün hukuka aykırı yöntemlerle elde edilen delile dayanması.

Bölge adliye mahkemesinin diğer karar seçenekleri

m.280/1'in diğer bentleri de akılda tutulmalıdır. Bölge adliye mahkemesi;

• kararda hukuka aykırılık, delillerde ve işlemlerde eksiklik bulunmadığını ve ispat değerlendirmesinin yerinde olduğunu saptarsa başvuruyu esastan reddeder; kanunda sayılan bazı ihlallerde hukuka aykırılığı düzelterek esastan ret kararı verir (a, b, c ve d bentleri),
• soruşturma veya kovuşturma şartının gerçekleşmediği, önödeme ve uzlaştırma usulünün uygulanmadığı ya da davanın ilk derecede görülen bir davayla birlikte yürütülmesinin zorunlu olduğu hâllerde hükmü bozup dosyayı geri gönderir (f bendi),
• diğer hâllerde gerekli tedbirleri aldıktan sonra davanın yeniden görülmesine ve duruşma hazırlığı işlemlerine başlanmasına karar verir (g bendi).

Duruşma sonunda ise bölge adliye mahkemesi başvuruyu esastan reddeder veya ilk derece mahkemesi hükmünü kaldırarak yeniden hüküm kurar (m.280/2).

Anayasa Mahkemesi neden esasa girmedi?

Konut dokunulmazlığının ihlali suçundan açılan bir davanın istinaf incelemesini yapan bölge adliye mahkemesi ceza dairesi, bendin eski metnindeki "(h) bentleri hariç" ibaresinin Anayasa'nın 10. ve 36. maddelerine aykırı olduğu kanısıyla itiraz yoluna başvurdu.

Anayasa Mahkemesi şu yolu izledi:

• Somut norm denetiminde kuralın yürürlükte olup olmaması tek başına belirleyici değildir; itiraz eden mahkemedeki davada uygulanma imkânının sürmesi yeterlidir.
• Ancak yasal değişiklik sonucunda kural bakılmakta olan davada uygulanamaz hâle gelmişse, işin esası hakkında karar verilmesine yer olmadığına hükmedilir.
• İtiraz konusu kural usule ilişkindir ve usul kuralları derhâl uygulanır. Bu nedenle değişiklik öncesindeki metnin bakılmakta olan davada uygulanma imkânı kalmamıştır.

Mahkeme, 25 Haziran 2026 tarihinde oybirliğiyle karar verilmesine yer olmadığına hükmetti. Yani eski kuralın Anayasa'ya uygun olup olmadığı hakkında bir değerlendirme yapılmadı.

Uygulamada ne anlama geliyor?

Gerekçesiz hüküm veya savunma hakkının sınırlandırılması iddiasıyla istinafa giden bir dosyada, bölge adliye mahkemesinin önünde artık bozma ve geri gönderme seçeneği de bulunuyor. Bu, müdafi açısından iki yönlü bir sonuç doğurur: hukuka aykırılık ilk derece mahkemesinde, yani olayı ilk elden değerlendiren mahkemede giderilir; buna karşılık dosya geri döndüğü için yargılama uzayabilir. İstinaf dilekçesinde talep sonucu buna göre kurulmalıdır.

Örnek senaryo

İlk derece mahkemesi, müdafinin dinlenmesini istediği ve olayın aydınlatılması için önem taşıyan bir tanığı gerekçe göstermeden reddediyor ve mahkûmiyet hükmü kuruyor. Müdafi istinaf dilekçesinde bunu, hüküm için önemli bir hususta savunma hakkının mahkeme kararıyla sınırlandırılması olarak ileri sürüyor ve m.289/1-h'ye dayanıyor. Bölge adliye mahkemesi bu aykırılığı tespit ederse, bendin yeni hâline göre hükmü bozup dosyayı ilk derece mahkemesine gönderebilir. Müdafi dilekçesinde hem bu talebi hem de bozma kararı verilmezse davanın yeniden görülmesi talebini ayrı ayrı belirtmelidir.

Sık yapılan hatalar

• Eski metne göre dilekçe yazmak. "(g) ve (h) bentleri hariç" sınırlaması artık yok; şablon dilekçeler güncellenmelidir.
• Aykırılığı somutlaştırmamak. "Gerekçe yetersiz" demek yerine hükmün hangi iddiayı veya delili tartışmadığı gösterilmelidir.
• Anayasa Mahkemesi kararını iptal veya onay gibi okumak. Karar esasa ilişkin değildir; yalnızca başvurunun konusuz kaldığını tespit eder.
• Talep sonucunu tek seçeneğe bağlamak. Bozma ve geri gönderme ile davanın yeniden görülmesi seçenekleri birlikte değerlendirilmelidir.

Avukatlar için pratik notlar

İstinaf dilekçesinde hukuka kesin aykırılık hâlleri ayrı başlık altında, ilgili bent gösterilerek yazılmalıdır. Yalnız sanık lehine yapılan başvurularda cezanın ağırlaştırılamayacağına ilişkin kural için aleyhe değiştirme yasağı rehberimize ve bu konudaki AYM kararı yazımıza bakabilirsiniz.