Bilirkişi raporuna itiraz: iki haftalık süre, ek rapor ve yeni bilirkişi

Bilirkişi raporu, hukuk davalarında kararın belirleyici unsurlarından biridir; bu nedenle rapora süresinde ve gerekçeli itiraz edilmesi büyük önem taşır. Kurallar HMK m.266-293 aralığında düzenlenmiştir.

Bilirkişiye ne zaman başvurulur? (m.266-268)

• Konusu: mahkeme, çözümü hukuk dışında, özel veya teknik bilgiyi gerektiren hâllerde, taraflardan birinin talebi üzerine yahut kendiliğinden, bilirkişinin oy ve görüşünün alınmasına karar verir (m.266/1). Genel bilgi veya tecrübeyle ya da hâkimlik mesleğinin gerektirdiği hukuki bilgiyle çözümlenmesi mümkün olan konularda bilirkişiye başvurulamaz.
• Sayısı (m.267): mahkeme bilirkişi olarak yalnızca bir kişiyi görevlendirebilir; gerekçesi açıkça gösterilmek suretiyle tek sayıda, birden fazla kişiden oluşan kurul da görevlendirilebilir.
• Seçimi (m.268): bilirkişiler, bilirkişilik bölge kurulunun hazırladığı listede yer alan kişiler arasından seçilir; liste dışından görevlendirme ancak kanundaki koşullarda yapılabilir. Kamu görevlilerine, bağlı bulundukları kurumlarla ilgili dava ve işlerde bilirkişi olarak görev verilemez.

Görevlendirme kararı ve rapor süresi (m.273-274)

Mahkeme, tarafların da görüşünü almak suretiyle bilirkişinin görevlendirilmesine ilişkin kararında şunlara yer vermek zorundadır (m.273/1): inceleme konusunun bütün sınırlarıyla ve açıkça belirlenmesi, bilirkişinin cevaplaması gereken sorular, raporun verilme süresi.

Süre (m.274/1): bilirkişi raporunun hazırlanması için verilecek süre üç ayı geçemez; bilirkişinin talebi üzerine gerekçe göstererek üç ayı geçmemek üzere uzatılabilir. Basit yargılama usulüne tabi dava ve işlerde bu süreler iki ay olarak uygulanır. Süresinde rapor vermeyen bilirkişi görevden alınabilir (m.274/2).

Bilirkişinin reddi (m.272)

• Yasaklılık ve ret sebepleri: hâkimler hakkındaki yasaklılık ve ret sebepleri bilirkişiler bakımından da uygulanır (m.272/1). Bilirkişinin aynı dava veya işte daha önce tanık olarak dinlenmiş olması ret sebebi değildir.
• Süre (m.272/3): ret talebinin, ret sebebinin öğrenilmesinden itibaren en geç bir hafta içinde yapılmış olması şarttır.
• Karar (m.272/4): görevden alınma ve ret talebi, bilirkişiyi görevlendiren mahkemece dosya üzerinden karara bağlanır; kabule ilişkin kararlar kesindir; redde ilişkin kararlara karşı ancak esas hakkındaki kararla birlikte kanun yoluna başvurulabilir.

Raporun içeriği ve sınırı (m.279-280)

• İçerik (m.279/2): raporda tarafların ad ve soyadları, bilirkişinin görevlendirildiği hususlar, gözlem ve inceleme konusu yapılan maddi vakıalar, gerekçe ve varılan sonuçlar, bilirkişiler arasında görüş ayrılığı varsa sebebi, düzenlenme tarihi ve imzaların bulunması gerekir. Kurulda azınlıkta kalan bilirkişi, oy ve görüşünü gerekçesiyle ayrıca yazar.
• Yetki sınırı (m.279/4): bilirkişi, raporunda ve sözlü açıklamaları sırasında çözümü uzmanlığı, özel veya teknik bilgiyi gerektiren hususlar dışında açıklama yapamaz; hâkim tarafından yapılması gereken hukuki nitelendirme ve değerlendirmelerde bulunamaz. Örneğin "davacı haklıdır", "sözleşme geçersizdir" gibi hukuki sonuç içeren tespitler bilirkişinin yetkisi dışındadır; bu hâl itirazın önemli bir gerekçesidir.
• Tebliğ (m.280/1): bilirkişi raporu, varsa incelenmek üzere teslim edilen şeylerle birlikte dizi pusulasına bağlı olarak mahkemeye verilir; verildiği tarih rapora yazılır ve duruşma gününden önce birer örneği taraflara tebliğ edilir.

Rapora itiraz (m.281)

Süre. Taraflar, bilirkişi raporunun kendilerine tebliği tarihinden itibaren iki hafta içinde şunları mahkemeden talep edebilir (m.281/1):

• Raporda eksik gördükleri hususların bilirkişiye tamamlattırılmasını,
• Belirsizlik gösteren hususlar hakkında bilirkişinin açıklama yapmasının sağlanmasını,
• Yeni bilirkişi atanmasını.

Ek süre. Bilirkişi raporuna karşı talebin bu süre içinde hazırlanmasının çok zor veya imkânsız olması ya da özel yahut teknik bir çalışmayı gerektirmesi hâlinde, yine bu süre içinde mahkemeye başvuran tarafa, sürenin bitiminden itibaren işlemeye başlamak, bir defaya mahsus olmak ve iki haftayı geçmemek üzere ek süre verilebilir (m.281/1, 7251 sayılı Kanunla eklenen cümle). Önemli: ek süre için başvuru da ilk iki haftalık süre içinde yapılmalıdır.

Mahkemenin yetkisi (m.281/2-3). Mahkeme, eksiklik veya belirsizliğin giderilmesi için bilirkişiden yeni sorular düzenlemek suretiyle ek rapor alabileceği gibi, tayin edeceği duruşmada sözlü açıklama da isteyebilir; gerçeğin ortaya çıkması için gerekli görürse yeni bilirkişi aracılığıyla tekrar inceleme de yaptırabilir.

Değerlendirme (m.282). Hâkim, bilirkişinin oy ve görüşünü diğer delillerle birlikte serbestçe değerlendirir. Yani rapor hâkimi bağlamaz; ancak hâkim, teknik konuda raporu gerekçesiz biçimde göz ardı edemez.

İyi bir itiraz dilekçesinde bulunması gerekenler

1. Süre kontrolü: tebliğ tarihinden itibaren iki hafta dolmadan verilmelidir.
2. Somut eksiklik veya çelişki: raporun hangi sayfa ve bölümünde hangi eksiklik veya belirsizlik bulunduğu gösterilmelidir.
3. Dosya belgeleriyle çelişki: bilirkişinin dikkate almadığı belge ve delillere atıf yapılmalıdır.
4. Yetki aşımı: rapor hukuki nitelendirme içeriyorsa m.279/4 gerekçesiyle bu bölümler itirazın konusu yapılmalıdır.
5. Talep: ek rapor, sözlü açıklama veya yeni bilirkişi heyeti talebi açıkça belirtilmelidir.
6. Ek süre: teknik bir çalışma gerekiyorsa, iki haftalık süre içinde ek süre talep edilmelidir.

Örnek senaryo

F, kira tespit davasında bilirkişi raporunu 2 Mart'ta tebliğ almıştır. Rapor, emsal seçiminde kendi lehine olan iki emsali dikkate almamıştır.

1. Süre. İtiraz süresi tebliğden itibaren iki hafta; 16 Mart'ta sona erer (m.281/1).
2. Somut itiraz. F, dilekçede raporun hangi bölümünde hangi emsalin dikkate alınmadığını belirtir ve ilgili belgeleri gösterir.
3. Talep. F, ek rapor ile birlikte gerekirse yeni bilirkişi heyeti atanmasını ister (m.281/1).
4. Ek süre. İtirazı için teknik bir inceleme gerektiğinden F, 16 Mart'tan önce ek süre ister; bu süre bir defaya mahsus ve iki haftayı geçemez (m.281/1).
5. Mahkemenin işlemi. Mahkeme yeni sorularla ek rapor alabilir veya bilirkişiyi duruşmada dinleyebilir (m.281/2).
6. Hukuki nitelendirme. Raporda "kira bedeli hakkaniyete aykırıdır" gibi hukuki değerlendirme varsa F bunun m.279/4'e aykırı olduğunu ileri sürer.
7. Değerlendirme. Hâkim ek rapor dâhil tüm delilleri serbestçe değerlendirir (m.282).
8. Kanun yolu. Rapor kararın dayanağı olduğundan, itirazların reddi kararı istinaf ve temyiz aşamasında yine ileri sürülebilir.

Sık yapılan hatalar

• İki haftalık süreyi kaçırmak. Rapora süresinde itiraz edilmezse, sonradan ileri sürülen itirazlar sınırlı değerlendirilir.
• Genel ifadelerle itiraz etmek. "Rapor hatalıdır" yerine somut eksiklik ve belge gösterilmelidir.
• Ek süre talebini iki hafta bittikten sonra yapmak. Başvuru süre içinde yapılmalıdır (m.281/1).
• Bilirkişi reddini geç yapmak. Ret sebebini öğrenmeden itibaren bir hafta içinde yapılmalıdır (m.272/3).
• Bilirkişinin hukuki değerlendirme yapmasını göz ardı etmek. m.279/4 önemli bir itiraz sebebidir.
• Bilirkişi seçimini tartışmamak. Listeye ve uzmanlık alanına uygunluk kontrol edilmelidir (m.268).
• Bilirkişi ücretini ve avansı takip etmemek. Gider avansı yatırılmazsa rapor gecikebilir.
• Rapordan sonra yeni delillere dayanmayı unutmak. Rapora esas olan belgelerin eksiği varsa mahkemeden talep edilmelidir.