Basit yargılama usulü: hangi davalarda, nasıl işler?

Basit yargılama usulü, HMK'nın hızlı ve sade yargılama modelidir. Yazılı yargılama usulünden farkı, dilekçe sayısı, süreler ve duruşma sayısıdır. Düzenleme HMK m.316-322'dedir. Hangi davanın hangi usule tabi olduğu başlangıçta doğru belirlenmelidir; çünkü dilekçe ve süre kuralları farklıdır.

Hangi davalarda uygulanır? (m.316)

m.316/1'e göre basit yargılama usulü, kanunlarda açıkça belirtilenler dışında, şu durumlarda uygulanır:

• a) Sulh hukuk mahkemelerinin görevine giren dava ve işler,
• b) Doğrudan dosya üzerinden karar vermek konusunda kanunun mahkemeye takdir hakkı tanıdığı dava ve işler,
• c) İhtiyati tedbir, ihtiyati haciz, delil tespiti gibi geçici hukuki koruma talepleri ile deniz raporlarının alınması, dispeççi atanması talepleri ve bunlara karşı yapılacak itirazlar.

Ayrıca özel kanunlar (kira, iş, tüketici, aile gibi alanlarda) basit yargılama usulünü açıkça öngörebilir; bu nedenle ilgili özel kanunun usul hükmü de kontrol edilmelidir.

Dilekçeler ve süreler (m.317)

• Dava ve cevap dilekçesi (m.317/1): dava açılması ve davaya cevap verilmesi dilekçe ile olur.
• Cevap süresi (m.317/2): cevap süresi, dava dilekçesinin davalıya tebliğinden itibaren iki haftadır. Mahkeme, durum ve koşullara göre cevap dilekçesinin bu sürede hazırlanmasının çok zor veya imkânsız olduğu durumlarda, yine bu süre içinde mahkemeye başvuran davalıya, cevap süresinin bitiminden itibaren işlemeye başlamak, bir defaya mahsus olmak ve iki haftayı geçmemek üzere ek süre verebilir. Yazılı yargılamadaki cevap süresi (iki hafta, ek süre) ile benzer olmakla birlikte diğer dilekçe hakları farklıdır.
• Cevaba cevap yasağı (m.317/3): taraflar cevaba cevap ve ikinci cevap dilekçesi veremezler. Yani dilekçe aşaması iki dilekçeyle (dava ve cevap) sınırlıdır.
• Form (m.317/4): dava ve cevap dilekçeleri, yönetmelikte belirlenecek formun doldurulması suretiyle de verilebilir.

Delillerin bildirilmesi (m.318)

Taraflar dilekçeleri ile birlikte tüm delillerini açıkça ve hangi vakıanın delili olduğunu da belirterek bildirmek, ellerinde bulunan delilleri dilekçelerine eklemek ve başka yerlerden getirilecek belge ve dosyalar için bunların bulunabilmesini sağlayan bilgilere dilekçelerinde yer vermek zorundadır. Bu nedenle basit yargılamada tüm deliller dilekçe aşamasında ortaya konmalıdır; tanık listesi de bu aşamada verilmelidir.

İddia ve savunmanın genişletilmesi yasağı (m.319)

İddianın genişletilmesi veya değiştirilmesi yasağı dava açılmasıyla; savunmanın genişletilmesi veya değiştirilmesi yasağı cevap dilekçesinin mahkemeye verilmesiyle başlar. Bu nedenle dava dilekçesinde tüm iddia ve talepler, cevap dilekçesinde tüm savunma ve itirazlar eksiksiz yazılmalıdır (aksi hâlde karşı tarafın açık muvafakati veya ıslah gibi kanuni yollar gerekir).

Ön inceleme ve tahkikat (m.320)

• Dosya üzerinden karar (m.320/1): mahkeme, mümkün olan hâllerde tarafları duruşmaya davet etmeden dosya üzerinden karar verir.
• İlk duruşma (m.320/2): daha önce karar verilemeyen hâllerde mahkeme ilk duruşmada dava şartları ve ilk itirazlarla hak düşürücü süre ve zamanaşımı hakkında tarafları dinler; sonra iddia ve savunmalar çerçevesinde anlaştıkları ve anlaşamadıkları hususları tek tek tespit eder ve tarafları sulh veya arabuluculuğa teşvik eder.
• Duruşma sayısı (m.320/3): mahkeme, tarafların dinlenmesi, delillerin incelenmesi ve tahkikat işlemlerini, ilk duruşma hariç, iki duruşmada tamamlar. Duruşmalar arasındaki süre bir aydan daha uzun olamaz. Bilirkişi incelemesinin uzaması, istinabe yoluyla tahkikat işlemlerinin yürütülmesi gibi zorunlu hâllerde hâkim, gerekçesini belirterek bir aydan sonrasına da gün verebilir.
• Takipsiz bırakma (m.320/4): basit yargılama usulüne tabi davalarda, işlemden kaldırılmasına karar verilmiş dosya, yenilenmesinden sonra takipsiz bırakılırsa dava açılmamış sayılır.

Karar (m.321) ve uygulanacak hükümler (m.322)

• Karar (m.321/1): tahkikatın tamamlanmasından sonra mahkeme tarafların son beyanlarını alır, yargılamanın sona erdiğini bildirir ve kararını tefhim eder; taraflara beyanda bulunabilmeleri için ayrıca süre verilmez.
• Gerekçe (m.321/2): kural olarak hüküm gerekçesiyle tefhim edilir; zorunlu hâllerde hüküm özeti tutanağa yazdırılarak tefhim edilir ve gerekçeli kararın en geç bir ay içinde yazılarak tebliğe çıkarılması gerekir.
• Boşluk (m.322/1): basit yargılama usulü hakkında hüküm bulunmayan hâllerde yazılı yargılama usulüne ilişkin hükümler uygulanır.
• Ortaklığın giderilmesi (m.322/2): paylaştırma ve ortaklığın giderilmesi için satış gereken hâllerde hâkim satış için bir memur görevlendirir; satış İİK hükümlerine göre yapılır.

Yazılı yargılamadan temel farklar

• Dilekçeler: basit yargılamada yalnızca dava ve cevap dilekçesi vardır; yazılı yargılamada cevaba cevap ve ikinci cevap dilekçeleri de verilebilir.
• Deliller: basit yargılamada deliller dilekçelerle birlikte bildirilir ve ellerdeki belgeler eklenir (m.318).
• Duruşma: basit yargılamada ilk duruşma dışında tahkikat iki duruşmada tamamlanır ve duruşmalar arası süre bir ayı aşamaz (m.320/3).
• Boşluk: hüküm bulunmayan hâllerde yazılı yargılama hükümleri uygulanır (m.322/1).
• Duruşmalar arası süre: yazılı yargılamada da 7589 sayılı Kanunla eklenen m.147/3 uyarınca duruşmalar arasındaki süre üç aydan uzun olamaz (zorunlu hâllerde gerekçeli olarak aşılır); basit yargılamada bu sınır bir aydır (m.320/3).

Örnek senaryo

L, kiracısı olduğu taşınmazın tahliyesi için açılan bir davada (sulh hukuk mahkemesi görevli) davalı sıfatıyla dava dilekçesini 3 Mart'ta tebliğ almıştır.

1. Usul. Kira davası sulh hukuk mahkemesinin görevine girdiğinden basit yargılama usulü uygulanır (m.316/1-a).
2. Cevap süresi. L, cevap dilekçesini tebliğden itibaren iki hafta içinde (17 Mart'a kadar) verir; gerekirse aynı süre içinde ek süre ister (m.317/2).
3. Deliller. L cevap dilekçesiyle birlikte tüm delillerini, hangi vakıa için gösterdiğini yazarak ve ellerindeki belgeleri ekleyerek sunar; tanık listesini de aynı aşamada verir (m.318/1).
4. Cevaba cevap. Davacı cevaba cevap dilekçesi veremez (m.317/3).
5. İlk duruşma. Mahkeme dava şartları ve ilk itirazları ve zamanaşımı hakkında tarafları dinler; anlaşılan ve anlaşılmayan hususları tespit eder; sulh veya arabuluculuğa teşvik eder (m.320/2).
6. Tahkikat. Deliller iki duruşmada incelenir; duruşmalar arası süre bir aydan uzun olmaz (m.320/3).
7. Karar. Son beyanlar alınır ve karar tefhim edilir; zorunlu hâllerde gerekçeli karar bir ay içinde tebliğe çıkarılır (m.321).
8. Takipsiz bırakma. Dosya işlemden kaldırılıp yenilendikten sonra yine takipsiz bırakılırsa dava açılmamış sayılır (m.320/4).

Sık yapılan hatalar

• Cevap süresini kaçırmak. İki haftalık süre hak düşürücü etkiler doğurabilir (m.317/2).
• Delilleri sonraya bırakmak. Deliller dilekçelerle birlikte bildirilmelidir (m.318).
• Cevaba cevap verebileceğini sanmak. Yasaktır (m.317/3).
• İddia ve savunmayı sonradan genişletmeye çalışmak. Genişletme yasağı dava ve cevap ile başlar (m.319).
• Duruşma sayısını ve aralarındaki süreyi hesaba katmamak. Tahkikat iki duruşmada tamamlanır (m.320/3).
• Yenilenen dosyayı takipsiz bırakmak. Dava açılmamış sayılır (m.320/4).
• Usulü yanlış belirlemek. Özel kanun hükümleri de kontrol edilmelidir.
• Sulh ve arabuluculuk fırsatını değerlendirmemek. Hâkim ilk duruşmada teşvik eder (m.320/2).