Görevsizlik ve yetkisizlik kararı: itiraz, dosyanın gönderilmesi ve iki haftalık süre (HMK m.1-23)

Dava, görevli ve yetkili mahkemede açılmazsa süre ve masraf kaybı yaşanır. Görev (hangi tür mahkeme) ile yetki (hangi yer mahkemesi) farklı kavramlardır. Bu yazı HMK'nın görev ve yetki kurallarını, görevsizlik/yetkisizlik kararı sonrası izlenecek yolu ve iki haftalık başvuru süresini anlatır.

Görev (m.1-2)

• Kamu düzeni: mahkemelerin görevi ancak kanunla düzenlenir ve göreve ilişkin kurallar kamu düzenindendir (m.1/1). Mahkeme görevli olup olmadığını davanın her aşamasında kendiliğinden araştırır; taraflar da her zaman ileri sürebilir (m.114/1-c, m.115/1).
• Genel görev (m.2): dava konusunun değer ve miktarına bakılmaksızın malvarlığı haklarına ilişkin davalar ile şahıs varlığına ilişkin davalarda görevli mahkeme, aksine bir düzenleme bulunmadıkça asliye hukuk mahkemesidir; kanunlarda aksi belirtilmedikçe asliye hukuk mahkemesi diğer dava ve işler bakımından da görevlidir. Özel kanunlar sulh hukuk, iş, ticaret, tüketici, aile, kadastro gibi özel görevli mahkemeler öngörür.
• Sonuç: görev dava şartıdır (m.114/1-c); görevsiz mahkemede açılan dava usulden reddedilmez, m.20 uyarınca dosya görevli mahkemeye gönderilir.

Yetki (m.5-19)

• Genel yetkili mahkeme (m.6): davalı gerçek veya tüzel kişinin davanın açıldığı tarihteki yerleşim yeri mahkemesi.
• Birden çok davalı (m.7): davalılardan birinin yerleşim yeri mahkemesinde açılabilir.
• Sözleşmeden doğan davalar (m.10): sözleşmenin ifa edileceği yer mahkemesinde de açılabilir.
• Haksız fiil (m.16): haksız fiilin işlendiği veya zararın meydana geldiği yer ya da zarar görenin yerleşim yeri mahkemesi de yetkilidir.
• Şube (m.14/1): bir şubenin işlemlerinden doğan davalarda şubenin bulunduğu yer mahkemesi de yetkilidir.
• Kesin yetki: taşınmaz üzerindeki ayni haklar ve zilyetlik davalarında taşınmazın bulunduğu yer mahkemesi kesin yetkilidir (m.12/1); miras davalarında (terekenin paylaşımı, ölüme bağlı tasarrufların iptali ve tenkisi, miras sebebiyle istihkak vb.) ölenin son yerleşim yeri mahkemesi kesin yetkilidir (m.11/1-a); ortaklık ve üyelik ilişkilerinde tüzel kişinin merkezi (m.14/2); can sigortalarında sigorta ettirenin, sigortalının veya lehtarın yerleşim yeri kesin yetkilidir (m.15/2).
• Yetki sözleşmesi (m.17-18): tacirler veya kamu tüzel kişileri aralarındaki uyuşmazlık için bir veya birden fazla mahkemeyi yetkili kılabilir; yazılı olmalı, hukuki ilişki belirli veya belirlenebilir olmalı ve yetkili mahkeme gösterilmelidir; kesin yetki hâllerinde yetki sözleşmesi yapılamaz.

Yetki itirazı (m.19)

• Kesin yetki (m.19/1): mahkeme, yetkili olup olmadığını davanın sonuna kadar kendiliğinden araştırır; taraflar da her zaman ileri sürebilir.
• Kesin olmayan yetki (m.19/2): yetki itirazı cevap dilekçesinde ileri sürülmelidir; itiraz eden taraf yetkili mahkemeyi (birden fazla yetkili mahkeme varsa seçtiği mahkemeyi) bildirmelidir. Aksi takdirde itiraz dikkate alınmaz.
• Yetkisizlik kararında (m.19/3): mahkeme, kararında yetkili mahkemeyi de gösterir.
• İtiraz etmezse (m.19/4): davalı süresi içinde ve usulüne uygun yetki itirazında bulunmazsa davanın açıldığı mahkeme yetkili hâle gelir.

Karar sonrası: iki haftalık süre (m.20)

Görevsizlik veya yetkisizlik kararı verilmesi hâlinde, taraflardan birinin:

• Karar verildiği anda kesin ise tebliğ tarihinden,
• Kanun yoluna başvurulmayarak kesinleşmiş ise kararın kesinleştiği tarihten,
• Kanun yoluna başvurulmuşsa başvurunun reddi kararının tebliğ tarihinden

itibaren iki hafta içinde kararı veren mahkemeye başvurarak dava dosyasının görevli veya yetkili mahkemeye gönderilmesini talep etmesi gerekir. Aksi takdirde dava açılmamış sayılır ve mahkeme bu konuda resen karar verir (m.20/1). Dosya gönderilince, dosya kendisine gönderilen mahkeme kendiliğinden taraflara davetiye gönderir (m.20/2).

Önemli: başvuru kararı veren mahkemeye yapılır; dilekçesi kısa ve açık olmalı, dosya numarasını, görevli/yetkili mahkemeyi ve talebi içermelidir. İki haftalık süre kaçırılırsa dava açılmamış sayılır; bu durum zamanaşımı ve hak düşürücü süreler açısından ağır sonuçlar doğurabilir (TBK m.158: ret sonrası altmış günlük ek süre hükmü ayrıca değerlendirilir).

Yargı yeri belirlenmesi (m.21-23)

Şu hâllerde yargı yeri belirlenmesi yoluna başvurulur (m.21):

• Görevli ve yetkili mahkemenin davaya bakmasına engel çıkarsa,
• İki mahkeme arasında yargı çevrelerinin sınırları konusunda tereddüt varsa,
• İki mahkeme de görevsizlik kararı verir ve bu kararlar kesinleşirse,
• Kesin yetki hâllerinde iki mahkeme de yetkisizlik kararı verir ve kesinleşirse.

Başvuru, ilk derece mahkemeleri için bölge adliye mahkemesine, bölge adliye mahkemeleri için Yargıtaya yapılır (m.22/1). İnceleme dosya üzerinden yapılabilir ve verilen karar davaya sonradan bakacak mahkemeyi bağlar (m.23).

Uygulama ipuçları

• Dava açmadan önce görev ve yetkiyi kontrol edin: uyuşmazlığın türü (iş, ticaret, tüketici, aile, kira), kesin yetki (taşınmaz, miras), sözleşmedeki yetki şartı.
• Davalı iseniz: yetki itirazını cevap dilekçesinin içinde ve yetkili mahkemeyi göstererek yapın (m.19/2).
• Görevsizlik/yetkisizlik kararını tebliğ aldıysanız: kararın kesin olup olmadığını ve kanun yolu durumunu belirleyin; iki haftalık süre için takvim tutun (m.20/1).
• Dosya gönderme talebini dilekçeyle ve harç/gider hazırlığıyla yapın.
• Zamanaşımı/hak düşürücü süre yaklaşıyorsa ek süre (TBK m.158) ve dava tarihi etkilerini avukatla değerlendirin.
• Arabuluculuk dava şartı olan uyuşmazlıklarda (iş, ticari, tüketici, kira, ortaklığın giderilmesi, KMK, komşu hakkı) görevli mahkeme ve arabulucu yer kuralları ayrıca kontrol edilmelidir.

Örnek senaryo

M, bir kira alacağı davasını sulh hukuk yerine yanlışlıkla asliye hukuk mahkemesinde açmıştır; mahkeme görevsizlik kararı vermiş ve karar 5 Nisan'da tebliğ edilmiştir (kesin karar).

1. Görev. Kira alacağı davalarında görev genel olarak sulh hukuk mahkemesindedir (özel kanun/görev kuralları kontrol edilir); görev kamu düzenindendir (m.1).
2. Karar. Mahkeme görevsizlik kararı verir ve dosyanın gönderilmesi için başvuru yapılmasını bekler (m.20/1).
3. İki hafta. M, tebliğden itibaren iki hafta içinde (19 Nisan'a kadar) kararı veren mahkemeye dilekçe vererek dosyanın görevli sulh hukuk mahkemesine gönderilmesini talep eder.
4. Kaçırırsa. M süreyi kaçırırsa dava açılmamış sayılır (m.20/1).
5. Gönderilme. Dosya görevli mahkemeye gönderilince mahkeme kendiliğinden taraflara davetiye gönderir (m.20/2).
6. Yetki örneği. Davalı kira sözleşmesinin ifa yerinin farklı olduğunu ileri sürüp yetki itirazında bulunacaksa bunu cevap dilekçesinde yapmalıdır (m.19/2).
7. İtiraz etmezse. Kesin olmayan yetki hâlinde itiraz edilmezse mahkeme yetkili hâle gelir (m.19/4).
8. Sonuç. Doğru mahkemede yargılama devam eder; süreler ve masraflar korunur.

Sık yapılan hatalar

• İki haftalık başvuru süresini kaçırmak. Dava açılmamış sayılır (m.20/1).
• Yetki itirazını cevap dilekçesinde yapmamak. Sonradan dinlenmez (m.19/2).
• Yetkili mahkemeyi göstermeden itiraz etmek. İtiraz dikkate alınmaz (m.19/2).
• Görevin kamu düzeninden olduğunu bilmemek. Taraflar anlaşsa bile görev değişmez (m.1).
• Kesin yetkiyi yetki sözleşmesiyle değiştirmeye çalışmak. Geçersizdir (m.18/1).
• Dosya gönderme talebini yanlış mahkemeye yapmak. Kararı veren mahkemeye yapılır (m.20/1).
• Ek süreyi ve zamanaşımını izlememek. TBK m.158'i değerlendirin.
• Arabuluculuk dava şartını atlamak. Görevli mahkeme kadar önemlidir.