Islah ve talep artırımı: HMK m.176-182 ve kısmi davada tek seferlik artırım

Islah, tarafın yaptığı usul işlemini (dilekçe, talep, beyan) kısmen veya tamamen düzeltmesine izin veren kurumdur. Davada talep artırımının klasik yolu olmuştur. HMK m.176-182'de düzenlenir. 16/7/2026 tarihli 7589 sayılı Kanunla belirsiz alacak davası (m.107) kaldırılmış ve kısmi davada tek seferlik talep artırımı (m.109/4) getirilmiştir; bu değişiklik ıslahın pratik önemini etkilemektedir.

Islahın şartları (m.176-177)

• Kapsam (m.176/1): taraflardan her biri, yapmış olduğu usul işlemlerini kısmen veya tamamen ıslah edebilir. Örneğin dava dilekçesindeki talep miktarını artırmak, delil listesini genişletmek, cevap dilekçesindeki savunmayı düzeltmek.
• Bir kez (m.176/2): aynı davada taraflar ancak bir kez ıslah yoluna başvurabilir.
• Zaman (m.177/1): ıslah, tahkikatın sona ermesine kadar yapılabilir. Yargıtayın bozma veya bölge adliye mahkemesinin kaldırma kararından sonra dosya ilk derece mahkemesine gönderildiğinde, mahkemenin tahkikata ilişkin bir işlem yapması hâlinde tahkikat sona erinceye kadar tekrar ıslah yapılabilir; ancak bozma kararına uymakla ortaya çıkan hukuki durum ortadan kaldırılamaz (m.177/2).
• Şekil (m.177/3): ıslah sözlü veya yazılı yapılabilir; karşı taraf duruşmada hazır değilse veya ıslah talebi duruşma dışında yapılıyorsa yazılı talep veya tutanak örneği haber vermek amacıyla karşı tarafa bildirilir.

Gider ve teminat (m.178)

Islah eden taraf, ıslah sebebiyle geçersiz hâle gelen işlemler için yapılan yargılama giderleri ile karşı tarafın uğradığı ve uğrayabileceği zararları karşılamak üzere hâkimin takdir edeceği teminatı, bir hafta içinde mahkeme veznesine yatırmak zorundadır; aksi hâlde ıslah yapılmamış sayılır (m.178/1). Karşı tarafın zararı kesin olarak tespit edildikten sonra, veznedeki miktar eksikse tamamlattırılır, fazlaysa iade edilir (m.178/2). Ek harç da ıslahla artan miktar için ödenmelidir.

Islahın etkisi (m.179)

• Etki: ıslah, bunu yapan tarafın teşmil edeceği noktadan itibaren, bütün usul işlemlerinin yapılmamış sayılması sonucunu doğurur (m.179/1).
• İstisnalar (m.179/2): ikrar, tanık ifadeleri, bilirkişi rapor ve beyanları, keşif ve isticvap tutanakları, yerine getirilmiş olan (veya karşı tarafın yerine getireceğini ıslahtan önce bildirmiş olması koşuluyla) yeminin teklifi, reddi veya iadesi ıslahla geçersiz kılınamaz. Ancak ıslahtan sonra yapılacak tahkikat sonucuna göre bu işlemlerin göz önünde tutulması gerekmiyorsa bunlar da yapılmamış sayılır (m.179/3).

Tamamen ve kısmen ıslah (m.180-181)

• Tamamen ıslah (m.180): davasını tamamen ıslah ettiğini bildiren taraf, bildirimden itibaren bir hafta içinde yeni bir dava dilekçesi vermek zorundadır; aksi hâlde ıslah hakkı kullanılmış sayılır ve ıslah hiç yapılmamış gibi davaya devam edilir.
• Kısmen ıslah (m.181): kısmen ıslaha başvuran tarafa, ıslah ettiği usul işlemini yapması için bir haftalık süre verilir; süre içinde işlem yapılmazsa ıslah hiç yapılmamış gibi davaya devam edilir. Talep artırımında artırılan miktar hakkında yeni bir dilekçe veya beyan verilir.

Kötüniyetli ıslah (m.182)

Islahın davayı uzatmak veya karşı tarafı rahatsız etmek gibi kötüniyetli düşüncelerle yapıldığı delil veya belirtilerle anlaşılırsa, mahkeme ıslahı dikkate almadan karar verir; ayrıca hâkim kötüniyetle ıslaha başvuranı karşı tarafın bu yüzden uğradığı bütün zararlarını ödemeye ve kanunda gösterilen disiplin para cezasına mahkûm eder.

Kısmi dava ve talep artırımı (m.109; 7589 sayılı Kanun)

• Kısmi dava (m.109/1, 3): talep konusunun niteliği itibarıyla bölünebilir olduğu durumlarda sadece bir kısmı da dava yoluyla ileri sürülebilir; dava açılırken talep konusunun kalan kısmından açıkça feragat edilmiş olması hâli dışında, kısmi dava açılması geri kalan kısımdan feragat edildiği anlamına gelmez.
• Yeni düzenleme (m.109/4, 7589/20): alacağın sadece bir kısmının dava edildiği durumlarda talep konusu, aynı davada bir defaya mahsus olmak üzere iddianın genişletilmesi yasağına tabi olmaksızın tahkikatın sona ermesine kadar artırılabilir. Bu durumda zamanaşımı, artırılan kısım bakımından da dava tarihinden itibaren kesilmiş sayılır.
• Belirsiz alacak davası (m.107): 7589 sayılı Kanunun 19. maddesiyle mülga edilmiştir; miktarı dava açılırken tam belirlenemeyen alacaklar bakımından artık kısmi dava ve m.109/4 rejimi ile ıslah kuralları gündeme gelir. Derdest dosyalar ve geçiş hükümleri için ilgili Kanun metni ayrıca kontrol edilmelidir.

Islah ile m.109/4 farkı: m.109/4, yalnızca kısmi dava için ve bir defaya mahsus talep artırımı sağlar; ıslah ise her türlü usul işlemini düzeltir ve bir kez kullanılabilir, gider ve teminat şartına tabidir. İki yolun aynı davada birlikte kullanılıp kullanılamayacağı yeni düzenleme bakımından mahkeme uygulamasına bağlı olacağından, talep artırımı planlanırken güncel içtihat izlenmelidir.

Örnek senaryo

R, işçilik alacağı için kısmi dava açmış ve alacağın bir kısmını talep etmiştir. Bilirkişi raporu, alacağın çok daha yüksek olduğunu göstermiştir.

1. Kısmi dava. R, alacağın sadece bir kısmını dava etmiş ve kalan kısımdan feragat etmemiştir (m.109/1, 3).
2. Rapor. Bilirkişi raporu geldikten sonra R talebini artırmak ister.
3. Talep artırımı. R, m.109/4 uyarınca tahkikatın sona ermesine kadar ve bir defaya mahsus talebini artırabilir; artırılan kısım için ek harç yatırır. Zamanaşımı artırılan kısım için dava tarihinden kesilmiş sayılır.
4. Islah. Bunun yerine ya da ayrıca dilekçelerini düzeltmek için ıslaha başvurursa, tahkikat sona ermeden ve bir defa başvurabilir (m.176/2, m.177/1).
5. Teminat. Islahta hâkimin belirleyeceği gider ve teminatı bir hafta içinde yatırır; aksi hâlde ıslah yapılmamış sayılır (m.178/1).
6. Tamamen ıslah. R davasını tamamen ıslah ettiğini bildirirse bir hafta içinde yeni dava dilekçesi vermelidir (m.180).
7. Etki. Islah, teşmil edilen noktadan itibaren usul işlemlerini yapılmamış sayar; ancak bilirkişi raporu ve tanık ifadeleri geçersiz olmaz (m.179/2).
8. Kötüniyet. Davayı uzatmak için yapılan ıslah dikkate alınmaz ve tazminata yol açar (m.182).

Sık yapılan hatalar

• Islahı ikinci kez yapmaya çalışmak. Aynı davada yalnızca bir kez mümkündür (m.176/2).
• Tahkikat bittikten sonra ıslah istemek. m.177/1 sınırı vardır.
• Gider ve teminatı bir hafta içinde yatırmamak. Islah yapılmamış sayılır (m.178/1).
• Ek harcı yatırmamak. Artan talep için harç tamamlanmalıdır.
• Tamamen ıslahta yeni dava dilekçesi vermemek. Bir hafta içinde verilmelidir (m.180).
• Islahın önceki delilleri sildiğini sanmak. İkrar, tanık ve bilirkişi işlemleri korunur (m.179/2).
• Kısmi davada m.109/4 hakkını bilmemek. Tek seferlik artırım imkânı vardır; yürürlük ve geçiş hükümleri kontrol edilmelidir.
• Belirsiz alacak davasına dayanmak. Mülga m.107'ye dayanılamaz.