Delil tespiti talebi: şartlar, görevli mahkeme ve itiraz

Delil tespiti, dava açılmadan önce veya dava sürerken, kaybolma veya ileri sürülmesi güçleşme ihtimali bulunan delillerin önceden güvence altına alınmasını sağlayan geçici bir usul kurumudur. Özellikle yapı ayıpları, kira ilişkisi, iş kazası, kayıt ve veri gibi konularda sıkça başvurulur. Düzenleme HMK m.400-405'tedir.

Delil tespitinin konusu ve şartı (m.400)

• Konu (m.400/1): taraflardan her biri, görülmekte olan bir davada henüz inceleme sırası gelmemiş yahut ileride açacağı davada ileri süreceği bir vakıanın tespiti amacıyla keşif yapılması, bilirkişi incelemesi yaptırılması ya da tanık ifadelerinin alınması gibi işlemlerin yapılmasını talep edebilir.
• Hukuki yarar (m.400/2): delil tespiti istenebilmesi için hukuki yararın varlığı gerekir. Kanunda açıkça öngörülen hâller dışında, delilin hemen tespit edilmemesi hâlinde kaybolacağı yahut ileri sürülmesinin önemli ölçüde zorlaşacağı ihtimal dâhilinde bulunuyorsa hukuki yarar var sayılır. Örneğin bozulacak, onarılacak veya değiştirilecek bir durumun (bina ayıbı, geçici bir çalışma ortamı, silinme riski taşıyan veri) tespiti; yaşlı veya hasta bir tanığın ifadesinin alınması.

Görevli ve yetkili mahkeme (m.401)

• Dava açılmamışsa (m.401/1): delil tespiti, esas hakkındaki davaya bakacak olan mahkemeden veya üzerinde keşif ya da bilirkişi incelemesi yapılacak şeyin bulunduğu veya tanık olarak dinlenecek kişinin oturduğu yer sulh mahkemesinden istenir. Uygulamada çoğunlukla yerel sulh hukuk mahkemesine başvurulur.
• Noter vakıa tespiti (m.401/2): noterlerin 1512 sayılı Noterlik Kanunu uyarınca yapacağı vakıa tespiti hükümleri saklıdır; yani belirli vakıalar noterde de tespit ettirilebilir.
• Yetkisizlik ileri sürülemez (m.401/3): esas hakkında açılan davada, delil tespiti yapan mahkemenin yetkisiz ve görevsiz olduğu ileri sürülemez.
• Dava açıldıktan sonra (m.401/4): her türlü delil tespiti talebi hakkında sadece davanın görüldüğü mahkeme yetkili ve görevlidir.

Talep dilekçesi ve giderler (m.402)

• İçerik (m.402/1): delil tespiti talebi dilekçeyle yapılır. Dilekçede tespiti istenen vakıa, tanıklara veya bilirkişilere sorulması istenen sorular, delillerin kaybolacağı veya gösterilmesinde zorlukla karşılaşılacağı kuşkusunu uyandıran sebepler ile aleyhine delil tespiti istenen kişinin ad, soyad ve adresi yer alır. Talep sahibi, durum ve koşulların gerektirdiği hâllerde bu iddialarını inandırıcı kılacak belgelerle destekler.
• Avans (m.402/2): mahkeme tarafından belirlenen tespit giderleri avans olarak ödenmedikçe sonraki işlemler yapılmaz.
• Tebliğ (m.402/3): talep haklı bulunursa karar, dilekçeyle birlikte karşı tarafa tebliğ edilir. Kararda, delil tespitinin nasıl ve ne zaman yapılacağı, tespit sırasında karşı tarafın da hazır bulunabileceği, varsa itiraz ve ilave soruların bir hafta içinde bildirilmesi gerektiği belirtilir.
• Sonuçların bildirilmesi (m.402/4): tespitin yapılmasından sonra tespit tutanağı ve varsa bilirkişi raporunun bir örneği mahkemece karşı tarafa resen tebliğ olunur.

Karşı tarafa tebligatsız tespit (m.403)

Talep sahibinin haklarının korunması bakımından zorunluluk bulunan hâllerde, karşı tarafa tebligat yapılmaksızın da delil tespiti yapılabilir (m.403/1). Bu hâlde tespitin yapılmasından sonra tespit dilekçesi, tespit kararı, tespit tutanağı ve varsa bilirkişi raporunun bir örneği mahkemece kendiliğinden diğer tarafa tebliğ olunur; karşı taraf tebliğden itibaren bir hafta içinde delil tespiti kararına itiraz edebilir. Tebligatsız tespit istisnaîdir; talep sahibi dilekçesinde bunun neden zorunlu olduğunu (ör. delilin karşı tarafa haber verilirse yok edilme riski) açıklamalıdır.

Tespitin yapılması ve sonuçları (m.404-405)

• Uygulanacak hükümler (m.404/1): tespiti istenen vakıanın hangi delille tespit edileceğine karar verilmişse, kararın yerine getirilmesinde o delilin toplanmasına ilişkin hükümler (keşif, bilirkişi, tanık) uygulanır.
• Delil tespiti dosyası (m.405/1): delil tespiti dosyası, asıl dava dosyasının eki sayılır ve onunla birleştirilir. Asıl davanın taraflarından her biri, iddia veya savunmasını ispat için bu tutanak ve raporlara dayanabilir. Delil tespiti bu nedenle davanın kaderini etkileyebilir; ancak tespit tutanağı kesin hüküm doğurmaz, hâkim değerlendirmesine tabidir.
• Diğer geçici korumalar: delil tespiti, ihtiyati tedbir (m.389 ve devamı) ile karıştırılmamalıdır; delil tespiti bir hakkı korumaz, delilin kendisini korur.

Uygulama alanları

• Yapı ve tadilat ayıpları: kiracı veya ev sahibi, kiralananın durumunu veya hasarı, teslim sırasında bilirkişi incelemesi ile tespit ettirir.
• İş hukuku: çalışma ortamı, kayıt sistemleri veya işyeri düzeni ile ilgili delillerin korunması.
• Elektronik veri: silinme veya değişme riski olan kayıtların ve yazışmaların tespiti (talep dilekçesinde riskin somut olarak gösterilmesi gerekir).
• Yaşlı, hasta veya yurt dışına gidecek tanık: tanık ifadesinin önceden alınması.

Örnek senaryo

G, kiracısı olduğu dükkânda yağmur sonrası oluşan su baskını nedeniyle mallarının zarar gördüğünü, ancak hasarın hızla onarılacağını ve kayıtların silineceğini düşünmektedir. Henüz dava açmamıştır.

1. Hukuki yarar. Hasarın onarılması hâlinde delilin kaybolma ihtimali vardır; hukuki yarar var sayılır (m.400/2).
2. Mahkeme. G, dükkânın bulunduğu yer sulh hukuk mahkemesine başvurur (m.401/1).
3. Dilekçe. G dilekçesinde tespiti istenen vakıayı, bilirkişiye sorulacak soruları, delilin kaybolma sebebini ve karşı tarafın (ev sahibinin) ad ve adresini yazar (m.402/1).
4. Avans. Mahkemenin belirlediği tespit giderini avans olarak yatırır (m.402/2).
5. Keşif ve bilirkişi. Mahkeme keşif ve bilirkişi incelemesi yapar; tespit için gün ve saat belirlenir (m.402/3).
6. Tebliğ. Karar ve dilekçe karşı tarafa tebliğ edilir; ev sahibi bir hafta içinde itiraz veya ilave soru bildirebilir (m.402/3).
7. Sonuç bildirimi. Tutanak ve rapor karşı tarafa resen tebliğ edilir (m.402/4).
8. Dava. G, daha sonra tazminat davasında tespit dosyasına dayanır; dosya asıl dava dosyasının eki sayılır (m.405/1).

Sık yapılan hatalar

• Hukuki yararı göstermemek. Delilin neden kaybolabileceği somut olarak açıklanmalıdır (m.400/2).
• Yanlış mahkemeye başvurmak. Dava açıldıysa yalnızca davaya bakan mahkeme yetkilidir (m.401/4).
• Tespiti istenen vakıayı ve soruları dilekçede yazmamak. Zorunlu içeriktir (m.402/1).
• Gider avansını yatırmamak. Sonraki işlemler yapılmaz (m.402/2).
• Tebligatsız tespiti gerekçelendirmemek. İstisnai olduğundan zorunluluk açıklanmalıdır (m.403/1).
• İtiraz süresini kaçırmak. Karşı taraf, tebliğden itibaren bir hafta içinde itiraz eder (m.403/1); talepte bulunan da tebliğ edilen kararlar için sürelere dikkat etmelidir.
• Delil tespitinin hakkı koruyacağını sanmak. Delil tespiti hakkı değil, delili korur; hak için dava veya tedbir gerekir.
• Tespit sonucunu davada delil olarak göstermemek. Tutanak ve raporlara dayanılmalıdır (m.405/1).