Ön inceleme duruşması: dava şartları, uyuşmazlık konularının tespiti ve delillerin sunulması

Ön inceleme, yazılı yargılama usulünde tahkikata geçmeden önce davanın hazırlandığı aşamadır. Amaç, uyuşmazlığı netleştirmek, delilleri toplamak ve sulh imkânını değerlendirmektir. Ön incelemede yapılan hatalar (özellikle delil sunma ve ilk itirazlar) ilerleyen aşamada telafi edilemez. Düzenleme HMK m.137-145'tedir.

Amaç ve kapsam (m.137)

Dilekçelerin karşılıklı verilmesinden sonra ön inceleme yapılır. Mahkeme ön incelemede:

• Dava şartlarını ve ilk itirazları inceler,
• Uyuşmazlık konularını tam olarak belirler,
• Hazırlık işlemleri ile tarafların delillerini sunmaları ve delillerin toplanması için gereken işlemleri yapar,
• Tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebileceği davalarda onları sulhe veya arabuluculuğa teşvik eder ve bu hususları tutanağa geçirir.

Ön inceleme tamamlanmadan ve gerekli kararlar alınmadan tahkikata geçilemez ve tahkikat için duruşma günü verilemez (m.137/2).

Dava şartları ve ilk itirazlar (m.138)

Mahkeme öncelikle dava şartları ve ilk itirazlar hakkında dosya üzerinden karar verir; gerekli görürse kararını vermeden önce tarafları ön inceleme duruşmasında dinleyebilir (m.138/1). Dava şartları (m.114): yargı hakkı, yargı yolu, görev, kesin yetkide yetki, taraf ve dava ehliyeti, dava takip yetkisi, vekilin ehliyeti ve vekâletname, gider avansı, arabuluculuk dava şartı gibi konular. İlk itirazlar (m.116): kesin yetki kuralının bulunmadığı hâllerde yetki itirazı ve uyuşmazlığın tahkim yoluyla çözümlenmesi gerektiği itirazıdır; zamanaşımı itirazı ise ayrıca ileri sürülmelidir (TBK m.161). Dava şartı noksanlığı giderilebilirse kesin süre verilir; giderilmezse dava usulden reddedilir (m.115/2).

Ön inceleme duruşmasına davet (m.139)

Mahkeme, dilekçelerin karşılıklı verilmesinden ve yukarıdaki incelemeyi tamamladıktan sonra ön inceleme için bir duruşma günü tespit ederek taraflara bildirir. Davetiyede şunlar ihtar edilir (m.139/1, 7251):

• a) Duruşma davetiyesine ve sonuçlarına ilişkin diğer hususlar,
• b) Tarafların sulh için gerekli hazırlığı yapmaları,
• c) Duruşmaya sadece taraflardan birinin gelmesi ve yargılamaya devam etmek istemesi durumunda gelmeyen tarafın yokluğunda yapılan işlemlere itiraz edemeyeceği,
• ç) Davetiyenin tebliğinden itibaren iki haftalık kesin süre içinde tarafların dilekçelerinde gösterdikleri ancak henüz sunmadıkları belgeleri mahkemeye sunmaları veya başka yerden getirtilecek belgelerin getirtilebilmesi amacıyla gereken açıklamayı yapmaları; bu hususların verilen süre içinde yerine getirilmemesi hâlinde o delile dayanmaktan vazgeçmiş sayılacaklarına karar verileceği.

Uygulama: davetiyeyi alan taraf iki haftalık süreyi hemen takvime yazmalı, dilekçede gösterilen ve elde olan belgeleri eksiksiz sunmalı, başka yerden getirtilecek belgeler için (SGK dosyası, tapu kaydı, banka kayıtları gibi) gerekli açıklamayı yapmalıdır.

Ön inceleme duruşması (m.140)

• Dinleme (m.140/1): hâkim, dava şartları ve ilk itirazlar hakkında karar verebilmek için gerekli görürse tarafları dinler; sonra iddia ve savunmalar çerçevesinde, anlaştıkları ve anlaşamadıkları hususları tek tek tespit eder.
• Sulh ve arabuluculuk (m.140/2): uyuşmazlık konularının tespitinden sonra hâkim, tarafları sulh ve arabuluculuğun esasları, süreci ve hukuki sonuçları hakkında aydınlatarak sulhe veya arabuluculuğa teşvik eder; sonuç alınacağı kanaatine varırsa bir defaya mahsus yeni bir duruşma günü tayin eder.
• Tutanak (m.140/3): ön inceleme duruşmasının sonunda tarafların sulh veya arabuluculuk faaliyetinden bir sonuç alıp almadıkları, alamadıkları takdirde anlaşamadıkları hususların nelerden ibaret olduğu tutanakla tespit edilir; tutanağın altı, hazır bulunan taraflarca imzalanır. Tahkikat bu tutanak esas alınarak yürütülür.
• Tek duruşma (m.140/4): ön inceleme tek duruşmada tamamlanır; zorunlu hâllerde bir defaya mahsus yeni gün tayin edilir.
• Belge sunmama sonucu (m.140/5): m.139 uyarınca yapılan ihtara rağmen belgelerini sunmayan veya belgelerin getirtilmesi için gerekli açıklamayı yapmayan taraf, bu delillere dayanmaktan vazgeçmiş sayılır.

İddia ve savunmanın genişletilmesi ve deliller

• Genişletme yasağı: dilekçelerin karşılıklı verilmesinden sonra iddia veya savunma genişletilemez ve değiştirilemez (m.141/1); ıslah ve karşı tarafın açık muvafakati saklıdır (m.141/2). Ön inceleme duruşmasında uyuşmazlık konuları tespit edilirken yeni vakıalar ileri sürülemez.
• Delil gösterme süresi (m.145): taraflar, kanunda belirtilen süreden sonra delil gösteremezler; ancak delilin sonradan ileri sürülmesi yargılamayı geciktirme amacı taşımıyorsa veya süresinde ileri sürülememesi ilgili tarafın kusurundan kaynaklanmıyorsa mahkeme sonradan gösterilmesine izin verebilir.
• Tahkikat aşamasında tarafların dinlenmesi (m.144): mahkeme, tahkikat aşamasında iki tarafı davet edip davada ileri sürülen vakıalar hakkında dinleyebilir; dinlenmek üzere gelmeleri için verilecek süre iki haftadan az olamaz.
• Tahkikatın bitişi (m.146): mahkeme, delillerin incelenmesinden sonra davanın yeterince aydınlandığını anlarsa tahkikatın bittiğini taraflara bildirir.

Hazırlık listesi (taraflar için)

1. Dava şartı ve ilk itiraz kontrolü: görev, yetki, vekâletname, gider avansı, arabuluculuk dava şartı ile yetki/tahkim itirazları ve zamanaşımı savunması dilekçede yapılmış mı?
2. Delil listesi: dilekçede gösterilen her delil için hazır belge ve bağlantı bilgisi; tanık listesinde adres bilgileri (HMK m.240).
3. İki haftalık süre: davetiyenin tebliğ tarihini yazın; belge ve açıklamaları süre içinde sunun.
4. Sulh hazırlığı: sulh teklifi ve arabuluculuk düşüncesi, yetkili kişinin hazır bulunması (vekilin sulh yetkisi HMK m.74).
5. Uyuşmazlık konuları: hangi vakıaların çekişmeli olduğunu kısa bir liste ile hazırlayın; tutanağı dikkatle okuyun ve imzalamadan önce eksikleri düzeltin.
6. Duruşmaya katılım: tarafların ikisi de gelmezse dosya işlemden kaldırılabilir; sadece bir taraf gelirse yokluğunda yapılan işlemlere itiraz edemez (m.139/1-c).

Örnek senaryo

N, tapu iptal davasında davacıdır. Ön inceleme davetiyesi 10 Mart'ta tebliğ edilmiştir. Dilekçesinde tapu kaydı ve bir bankadan getirtilecek hesap dökümüne dayanmıştır.

1. Davetiye. Davetiyede sulh hazırlığı, gelmeme sonucu ve iki haftalık kesin süre ihtar edilmiştir (m.139/1).
2. Kesin süre. N, 24 Mart'a kadar elindeki tapu kaydını sunmalı ve banka dökümü için gereken açıklamayı yapmalıdır (m.139/1-ç).
3. Süre kaçırılırsa. N bu işlemi yapmazsa o delile dayanmaktan vazgeçmiş sayılır (m.140/5).
4. Duruşma. Ön inceleme duruşmasında hâkim dava şartlarını ve ilk itirazları değerlendirir; N ve davalıyı dinler (m.140/1).
5. Uyuşmazlık konuları. Hâkim anlaştıkları ve anlaşamadıkları noktaları tek tek tespit eder ve tutanağa yazar (m.140/1, 3).
6. Sulh. Hâkim tarafları sulh veya arabuluculuğa teşvik eder (m.140/2).
7. Tutanak. Tutanak hazır bulunan taraflarca imzalanır; tahkikat bu tutanağa göre yürütülür (m.140/3).
8. Tahkikata geçiş. Ön inceleme tamamlanmadan tahkikat duruşması verilemez (m.137/2).

Sık yapılan hatalar

• İki haftalık kesin süreyi kaçırmak. Delile dayanmaktan vazgeçmiş sayılırsınız (m.140/5).
• Yetki/tahkim itirazını ve zamanaşımı savunmasını dilekçede yapmamak. Sonradan ileri sürmek zorlaşır.
• Uyuşmazlık konularını tutanakta kontrol etmemek. Tahkikat bu tutanağa göre yürür (m.140/3).
• Sulh yetkisi olmayan kişiyle duruşmaya gitmek. Vekilin sulh yetkisi olmalıdır (m.74).
• Ön incelemeden sonra yeni vakıa eklemeye çalışmak. Genişletme yasağı vardır (m.141).
• Delil listesinde adres ve bilgi eksikliği bırakmak. Delil toplanamaz.
• Duruşmaya hiç gelmemek. Yokluğunda yapılan işlemlere itiraz edilemez (m.139/1-c).
• Ön incelemeyi biçimsel bir aşama saymak. Davanın kaderini belirleyen bir aşamadır.