İhtiyati tedbir ve ihtiyati haciz: şartlar, teminat, süreler ve itiraz

İhtiyati tedbir ve ihtiyati haciz, dava veya takip sonuçlanmadan önce hakkı korumaya yönelik geçici hukuki korumalardır. Aralarındaki temel fark: ihtiyati haciz para alacağını, ihtiyati tedbir ise para alacağı dışındaki hakları (mülkiyet, tescil, yasak, teslim) korur. Bu yazıda HMK m.389-399 ve İİK m.257-265 özetlenmiştir.

İhtiyati tedbir (HMK m.389-399)

Şartlar (m.389)

İhtiyati tedbir kararı, uyuşmazlık konusu hakkında şu hâllerde verilebilir: mevcut durumda meydana gelebilecek bir değişme nedeniyle hakkın elde edilmesinin önemli ölçüde zorlaşacağından ya da tamamen imkânsız hâle geleceğinden, veya gecikme sebebiyle bir sakıncanın yahut ciddi bir zararın doğacağından endişe edilmesi. Hüküm, niteliğine uygun düştüğü ölçüde çekişmesiz yargı işlerinde de uygulanır (m.389/2).

Talep (m.390)

• Mahkeme: dava açılmadan önce esas hakkında görevli ve yetkili mahkemeden; dava açıldıktan sonra ise ancak asıl davanın görüldüğü mahkemeden istenir (m.390/1).
• Karşı tarafı dinlemeden: talep edenin haklarının derhâl korunmasında zorunluluk bulunan hâllerde hâkim karşı tarafı dinlemeden de tedbire karar verebilir (m.390/2).
• İçerik ve ispat: talep eden dilekçesinde dayandığı tedbir sebebini ve türünü açıkça belirtmek ve davanın esası yönünden kendisinin haklılığını yaklaşık olarak ispat etmek zorundadır (m.390/3).

Kararın içeriği ve teminat (m.391-392)

• Tedbir türleri (m.391/1): tedbire konu olan mal veya hakkın muhafaza altına alınması, bir yediemine tevdii ya da bir şeyin yapılması veya yapılmaması gibi sakıncayı ortadan kaldıracak her türlü tedbire karar verilebilir.
• Karar unsurları (m.391/2): tarafların bilgileri, tedbirin hangi sebebe ve delillere dayandığı, neyin üzerinde ve ne tür bir tedbire karar verildiği vb. açıkça yazılır.
• Teminat (m.392/1): tedbir talep eden, haksız çıktığı takdirde karşı tarafın ve üçüncü kişilerin uğrayacakları muhtemel zararlara karşılık teminat göstermek zorundadır. Talep resmî belgeye veya başkaca kesin bir delile dayanıyorsa yahut durum ve koşullar gerektiriyorsa, mahkeme gerekçesini açıkça belirtmek şartıyla teminat alınmamasına da karar verebilir; adli yardımdan yararlanan kimse teminat göstermez. Asıl davaya ilişkin hükmün kesinleşmesinden veya tedbirin kalkmasından itibaren bir ay içinde tazminat davası açılmazsa teminat iade edilir (m.392/2).

Uygulama ve süreler (m.393, m.397)

• Bir haftalık uygulama süresi (m.393/1): tedbir kararının uygulanması, kararın tedbir isteyen tarafa tefhim veya tebliğinden itibaren bir hafta içinde talep edilmek zorundadır; aksi hâlde kanuni süre içinde dava açılmış olsa dahi tedbir kararı kendiliğinden kalkar.
• Uygulama yeri (m.393/2): kararı veren mahkemenin yargı çevresindeki veya tedbir konusu mal ya da hakkın bulunduğu yer icra dairesi.
• Dava açma süresi (m.397/1): tedbir kararı dava açılmasından önce verilmişse, tedbir talep eden, kararın uygulanmasını talep ettiği tarihten itibaren iki hafta içinde esas hakkındaki davasını açmak ve dava açtığına ilişkin evrakı kararı uygulayan memura ibraz ederek dosyaya koydurtmak zorundadır; aksi hâlde tedbir kendiliğinden kalkar.
• Etki süresi (m.397/2): tedbirin etkisi, aksi belirtilmedikçe nihai kararın kesinleşmesine kadar devam eder.
• Aykırı davranış (m.398/1): tedbir kararına aykırı davranan kimse, ihlalin öğrenildiği tarihten itibaren altı ay içinde şikâyet edilmesi üzerine altı aya kadar disiplin hapsi ile cezalandırılır.

İtiraz ve kaldırma (m.394-396, m.399)

• İtiraz (m.394): karşı taraf dinlenmeden verilmiş tedbir kararlarına itiraz edilebilir; itiraz kural olarak icrayı durdurmaz. İtiraz süresi: tedbirin uygulanması sırasında karşı taraf hazır bulunuyorsa uygulamadan itibaren, hazır bulunmuyorsa uygulama tutanağının tebliğinden itibaren bir hafta; itiraz tedbirin şartlarına, mahkemenin yetkisine ve teminata ilişkindir. Üçüncü kişiler de menfaatleri açıkça ihlal ediliyorsa öğrenmelerinden itibaren bir hafta içinde itiraz edebilir (m.394/3). İtiraz hakkında verilen karara karşı kanun yoluna başvurulabilir; bu başvuru öncelikle incelenir ve kesin olarak karara bağlanır (m.394/5).
• Teminatla kaldırma (m.395/1): aleyhine tedbir verilen kişi, mahkemece kabul edilecek teminat gösterirse, mahkeme tedbirin değiştirilmesine veya kaldırılmasına karar verebilir.
• Koşulların değişmesi (m.396): durum ve koşulların değiştiği sabit olursa, talep üzerine teminat aranmaksızın tedbir değiştirilebilir veya kaldırılabilir.
• Haksız tedbir tazminatı (m.399): tedbir talebinde bulunduğu anda haksız olduğu anlaşılan, tedbir kendiliğinden kalkan veya itiraz üzerine kaldırılan lehine tedbir alan taraf, haksız tedbir nedeniyle uğranılan zararı tazminle yükümlüdür; tazminat davası esas hakkındaki davanın karara bağlandığı mahkemede açılır ve hak, hükmün kesinleşmesinden veya tedbirin kalkmasından itibaren bir yıl geçmesiyle zamanaşımına uğrar (m.399/3).

İhtiyati haciz (İİK m.257-265)

Şartlar (m.257)

Rehinle temin edilmemiş ve vadesi gelmiş bir para borcunun alacaklısı, borçlunun elinde veya üçüncü şahısta olan taşınır ve taşınmaz mallarını, alacaklarını ve diğer haklarını ihtiyaten haczettirebilir. Vadesi gelmemiş borç için ihtiyati haciz ancak: borçlunun muayyen yerleşim yeri yoksa veya borçlu taahhütlerinden kurtulmak amacıyla mallarını gizlemeye, kaçırmaya veya kendisi kaçmaya hazırlanıyor yahut kaçıyor ya da alacaklının haklarını ihlal eden hileli işlemlerde bulunuyorsa istenebilir; bu suretle ihtiyati haciz konulursa borç yalnız borçlu hakkında muaccel olur.

Karar ve teminat (m.258-259)

• Mahkeme (m.258/1): ihtiyati hacze, İİK m.50'ye göre yetkili mahkeme tarafından karar verilir; alacaklı alacağı ve icabında haciz sebepleri hakkında mahkemeye kanaat getirecek deliller göstermek zorundadır (yaklaşık ispat). Mahkeme iki tarafı dinleyip dinlememekte serbesttir.
• İstinaf (m.258/3): talebin reddi kararı gerekçeli olarak verilir ve bu karara karşı istinaf yoluna başvurulabilir; yüzüne karşı aleyhinde ihtiyati haciz kararı verilen taraf da istinaf yoluna başvurabilir. Bölge adliye mahkemesi bu başvuruları öncelikle inceler ve verdiği karar kesindir.
• Teminat (m.259): ihtiyati haciz isteyen alacaklı, hacizde haksız çıktığı takdirde borçlunun ve üçüncü şahsın uğrayacağı bütün zararlardan sorumludur ve teminat vermek zorundadır; alacak ilama dayanıyorsa teminat aranmaz; ilam mahiyetinde bir vesikaya dayanıyorsa mahkeme teminata lüzum olup olmadığını takdir eder. Tazminat davası ihtiyati haczi koyan mahkemede de görülebilir.

Süreler (m.261, m.264, m.265)

• İnfaz süresi (m.261/1): alacaklı, ihtiyati haciz kararının verildiği tarihten itibaren on gün içinde kararı veren mahkemenin yargı çevresindeki icra dairesinden kararın infazını istemek zorundadır; aksi hâlde karar kendiliğinden kalkar.
• Dava veya takip süresi (m.264/1): dava açılmadan veya icra takibine başlanmadan önce ihtiyati haciz yaptıran alacaklı, haczin tatbikinden (haciz gıyabında yapılmışsa haciz tutanağının kendisine tebliğinden) itibaren yedi gün içinde ya takip talebinde bulunmaya ya da dava açmaya mecburdur. Borçlu ödeme emrine itiraz ederse alacaklı, tebliğ tarihinden itibaren yedi gün içinde icra mahkemesinden itirazın kaldırılmasını istemeli veya mahkemede dava açmalıdır (m.264/2). Alacaklı bu süreleri geçirir veya haklı çıkmazsa ihtiyati haciz hükümsüz kalır (m.264/4). Süresinde itiraz edilmezse veya itiraz kesin olarak kaldırılırsa ihtiyati haciz kendiliğinden icrai hacze dönüşür (m.264/5).
• Borçlunun itirazı (m.265/1): borçlu, kendisi dinlenmeden verilen ihtiyati haczin dayandığı sebeplere, mahkemenin yetkisine ve teminata karşı; huzuruyla yapılan hacizlerde haczin tatbikinden, aksi hâlde haciz tutanağının kendisine tebliğinden itibaren yedi gün içinde mahkemeye müracaatla itiraz edebilir. Üçüncü kişiler de ihtiyati haczi öğrendikleri tarihten itibaren yedi gün içinde itiraz edebilir (m.265/2). İtiraz üzerine verilen karara karşı istinaf yoluna başvurulabilir; bölge adliye mahkemesi başvuruyu öncelikle inceler ve kararı kesindir; istinaf başvurusu ihtiyati haciz kararının icrasını durdurmaz (m.265 son fıkra).
• Tutanak (m.262): haczi icra eden memur bir tutanak düzenler; icra dairesi tutanağın birer suretini üç gün içinde hazır bulunmayan alacaklı ve borçluya ve icabında üçüncü şahsa tebliğ eder.

Hangisi ne zaman?

Durum	Doğru geçici koruma
Vadesi gelmiş para alacağı, borçlu mallarını kaçırıyor	İhtiyati haciz (İİK m.257)
Taşınmazın devrinin engellenmesi, tescile şerh, kullanma yasağı	İhtiyati tedbir (HMK m.389)
Delilin kaybolma riski	Delil tespiti (HMK m.400)
Vadesi gelmemiş alacak, borçlu kaçmaya hazırlanıyor	İhtiyati haciz — İİK m.257/2 şartları

Örnek senaryo

K, vadesi gelmiş bir para alacağı için dava açmadan önce borçlunun bankadaki hesaplarının ve bir taşınmazının haczini istemektedir; borçlu mallarını devretmeye hazırlanmaktadır.

1. Tür. Para alacağı olduğundan ihtiyati haciz yolu uygundur (İİK m.257/1).
2. Mahkeme. K, yetkili mahkemeye (İİK m.50) başvurur ve alacağı ile haciz sebebi hakkında kanaat getirecek deliller sunar (m.258/1).
3. Teminat. K, alacak ilama dayanmadığından mahkemenin belirlediği teminatı yatırır (m.259).
4. İnfaz. Karar verilen tarihten itibaren on gün içinde icra dairesinden infazı ister; aksi hâlde karar kalkar (m.261/1).
5. Dava/takip. Haciz uygulandıktan sonra yedi gün içinde icra takibi başlatır veya dava açar (m.264/1).
6. İtiraz. Borçlu takibe itiraz ederse K, tebliğden itibaren yedi gün içinde itirazın kaldırılmasını ister veya dava açar (m.264/2).
7. Borçlunun itirazı. Borçlu ihtiyati haciz kararına yedi gün içinde sebep, yetki ve teminat yönünden itiraz edebilir (m.265/1).
8. Sonuç. Süreler kaçırılmazsa ve itiraz kesin olarak kaldırılırsa ihtiyati haciz kendiliğinden icrai hacze dönüşür (m.264/5).

Aynı olayda K'nin, borçlunun taşınmazını devretmesini engellemek için ayrıca ihtiyati tedbir istemesi hâlinde ise bir hafta içinde uygulama ve dava açılmamışsa iki hafta içinde dava şartları ayrıca yerine getirilir (m.393/1, m.397/1).

Sık yapılan hatalar

• Tedbir kararını bir hafta içinde uygulatmamak. Tedbir kendiliğinden kalkar (HMK m.393/1).
• İhtiyati haciz kararını on gün içinde infaz ettirmemek. Karar kalkar (İİK m.261/1).
• Dava veya takip süresini kaçırmak. Tedbirde iki hafta (HMK m.397/1), haczde yedi gün (İİK m.264/1).
• Yaklaşık ispatı zayıf bırakmak. Haklılık ve tedbir/haciz sebebi belgelerle gösterilmelidir (HMK m.390/3, İİK m.258/1).
• Teminatı hesaba katmamak. Haksız çıkılırsa tazminat sorumluluğu vardır (HMK m.399, İİK m.259).
• İtiraz süresini kaçırmak. Hem tedbirde hem haczde bir hafta/yedi gün.
• Vadesi gelmemiş alacakta şartları kanıtlamamak. İİK m.257/2 şartları aranır.
• Delil tespiti ile tedbiri karıştırmak. Delil tespiti delili, tedbir hakkı korur.