Yemin delili: konusu ve yemine konu olamayacak vakıalar (HMK m.225-226)

Medeni yargılamada ispat araçlarından biri, tarafın belirli bir vakıayı yemin ederek doğrulamasıdır. Ancak bu aracın kullanılabileceği vakıalar sınırsız değildir — HMK m.225 ve m.226 bu sınırları çizer.

Yeminin konusu olabilecek vakıalar

HMK m.225/1 üç niteliği bir arada arar: yeminin konusu, davanın çözümü bakımından önem taşıyan, çekişmeli olan ve kişinin kendisinden kaynaklanan vakıalardır.

Bu üç unsur şöyle özetlenebilir:

1. Önemlilik — vakıa, davanın sonucunu etkileyecek nitelikte olmalıdır,
2. Çekişmelilik — vakıa, taraflar arasında tartışmalı olmalıdır; üzerinde uyuşma bulunan bir vakıaya yemin teklif edilmesi anlamsızdır,
3. Kişinin kendisinden kaynaklanma — vakıa, yemin edecek kişinin kendi eylemi, bilgisi veya durumuyla ilgili olmalıdır.

Aynı fıkra, üçüncü unsura önemli bir açıklık getirir: bir kimsenin bir hususu bilmesi onun kendisinden kaynaklanan vakıa sayılır. Bu, salt "bilgi sahibi olma" durumunun da yemine konu olabileceğini gösterir.

Yemine konu olamayacak vakıalar

HMK m.226/1, bu ispat aracının kullanılamayacağı üç grup vakıa sayar:

• (a) Tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edemeyeceği vakıalar — kişilerin iradeleriyle belirleyemeyeceği, kamu düzenine ilişkin konular,
• (b) Bir işlemin geçerliliği için kanunen iki tarafın irade açıklamalarının yeterli görülmediği hâller — örneğin resmî şekle tabi işlemler,
• (c) Yemin edecek kimsenin namus ve onurunu etkileyecek veya onu ceza soruşturması ya da kovuşturması ile karşı karşıya bırakacak vakıalar.

Neden bu sınırlamalar getirilmiştir?

Bu üç yasak grubu, farklı koruma amaçlarına hizmet eder:

• (a) ve (b) bentleri, kamu düzenini ve kanunun öngördüğü şekil şartlarını korur — kişilerin iradesiyle belirleyemeyeceği veya belirli bir şekle tabi olan konularda yemin, bu zorunlu kuralların dolanılmasını önler,
• (c) bendi ise, kişinin kişilik haklarını korur — bir kimseyi, namus ve onurunu zedeleyecek veya kendisini ceza yargılamasıyla karşı karşıya bırakacak bir konuda yemin etmeye zorlamak, temel hak ve özgürlüklerle bağdaşmaz.

Örnek senaryo

Bir alacak davasında davalı, belirli bir ödemenin yapıldığını iddia etmekte, davacı ise bunu inkâr etmektedir. Bu vakıa, davanın çözümü bakımından önemli, çekişmeli ve davalının kendi eylemiyle ilgilidir; bu nedenle HMK m.225 uyarınca yemine konu olabilir. Buna karşılık, aynı davada davalının bir başka ceza soruşturmasına konu olabilecek bir davranışına ilişkin yemin teklifi, m.226/1-c uyarınca kabul edilemez.

Sık yapılan hatalar

• Taraflar arasında çekişmesiz (uyuşmazlık konusu olmayan) bir vakıaya yemin teklif etmek. m.225 açıkça çekişmelilik şartını arar.
• Resmî şekle tabi bir işlemin varlığını yeminle ispatlamaya çalışmak. m.226/1-b bu tür hâlleri yasaklar.
• Yemin teklifinin sınırsız bir ispat aracı olduğunu düşünmek. m.226'daki üç yasak grubu, bu aracın kullanım alanını önemli ölçüde sınırlar.
• Kişiyi utandıracak veya ceza riskine sokacak bir konuda yemin teklif edilebileceğini sanmak. m.226/1-c bunu açıkça engeller.