Hukuk davalarında süre hesaplama: başlangıç, bitiş, tatil ve kesin süre

Hukuk davalarında süreleri doğru hesaplamak, hakkın kaybedilip kaybedilmeyeceğini belirler. İstinaf, temyiz, cevap, itiraz ve delil bildirme gibi işlemlerin hemen hepsi sürelere bağlıdır. Genel kurallar HMK m.91-101'de düzenlenmiştir. Özel kanunlar (İİK, İş Kanunu, İYUK vb.) kendi sürelerini ve tatil kurallarını ayrıca düzenleyebilir; bu yazı HMK'ya tabi süreleri anlatır.

Sürenin başlangıcı (m.91)

Süreler, taraflara tebliğ tarihinden veya kanunda öngörülen hâllerde tefhim tarihinden itibaren işlemeye başlar (m.91/1). Yani süre, işlemin yapıldığı günden değil, usulüne uygun tebliğ edildiği günden işler. Tebligatın usulsüz olması durumunda sürenin başlangıcı ayrıca tartışma konusu olur (bkz. tebligat yazısı).

Sürenin bitimi (m.92)

• Gün olarak belirlenmiş süreler (m.92/1): tebliğ veya tefhim edildiği gün hesaba katılmaz ve süre son günün tatil saatinde biter. Yani iki hafta veya on beş gün gibi süreler, tebliğ gününü izleyen günden saymaya başlar.
• Hafta, ay veya yıl olarak belirlenmiş süreler (m.92/2): süre, başladığı güne son hafta, ay veya yılın karşılık gelen gününün tatil saatinde biter. Sürenin bittiği ayda başladığı güne karşılık gelen bir gün yoksa, süre bu ayın son günü tatil saatinde biter (ör. 31 Ocak'ta başlayan bir aylık süre şubat ayının son günü biter).
• İki haftalık süre örneği: cuma günü tebliğ edilen bir dilekçe için iki haftalık süre, iki hafta sonraki cuma günü sona erer.

Resmî tatil (m.93)

Resmî tatil günleri süreye dahildir (m.93/1). Ancak sürenin son gününün resmî tatil gününe rastlaması hâlinde, süre tatili takip eden ilk iş günü çalışma saati sonunda biter. Uygulamada cumartesi ve pazar da tatil günü sayıldığından, süre cumartesi veya pazara denk gelirse pazartesi günü biter. Sürenin ortasındaki tatil günleri sayılır, uzatmaz.

Kesin süre (m.94)

• Kanunun belirlediği süreler kesindir (m.94/1). Kanuni sürenin geçirilmesi hak düşürücü sonuç doğurabilir.
• Hâkimin verdiği süre (m.94/2, 7251 sayılı Kanunla değişik): hâkim, tayin ettiği sürenin kesin olduğuna karar verebilir. Bu takdirde hâkim, kesin süreye konu olan işlemi hiçbir duraksamaya yer vermeyecek şekilde açıklar ve süreye uyulmamasının hukuki sonuçlarını açıkça tutanağa geçirerek ihtar eder. Kesin olduğu belirtilmeyen süreyi geçirmiş olan taraf yeniden süre isteyebilir; bu şekilde verilecek ikinci süre kesindir ve yeniden süre verilemez.
• Sonuç (m.94/3): kesin süre içinde yapılması gereken işlemi süresinde yapmayan tarafın, o işlemi yapma hakkı ortadan kalkar.

Eski hâle getirme (m.95-101)

Şartlar. Elde olmayan sebeplerle, kanunda belirtilen veya hâkimin kesin olarak belirlediği süre içinde bir işlemi yapamayan kimse eski hâle getirme talebinde bulunabilir (m.95/1). Süresinde yapılamayan işlemle ulaşılmak istenen aynı sonuca, eski hâle getirme dışında başka bir hukuki yoldan ulaşılabiliyorsa talepte bulunulamaz (m.95/2). Örnek sebepler: ağır hastalık, doğal afet, tebligat hatası gibi iradeden bağımsız engeller. Basit unutkanlık veya vekilin ihmali genellikle yeterli sayılmaz.

Süre (m.96). Eski hâle getirme, işlemin süresinde yapılamamasına sebep olan engelin ortadan kalkmasından itibaren iki hafta içinde talep edilmelidir (m.96/1). İlk derece ve istinaf yargılamalarında en geç nihai karar verilinceye kadar talepte bulunulabilir; nihai karar bir tarafın yokluğunda verilmişse tahkikat aşamasında kaçırılan süreler için karardan sonra da talep edilebilir (m.96/2).

Şekil (m.97). Eski hâle getirme dilekçeyle talep edilir; dilekçede talebin dayandığı sebepler ile bunların delil veya emareleri gösterilir. Süresinde yapılamayan işlemin de eski hâle getirme talebi için öngörülen iki haftalık süre içinde yapılması zorunludur. Yani hem talep hem kaçırılan işlem aynı süre içinde tamamlanmalıdır.

Mercii (m.98). Yapılamayan işlem hakkında hangi mahkemede inceleme yapılacaksa oradan talep edilir; istinaf hakkının düşmesi hâlinde bölge adliye mahkemesinden, temyiz hakkının düşmesi hâlinde Yargıtaydan istenir.

Etki (m.99). Eski hâle getirme talebi yargılamanın ertelenmesini gerektirmez ve hükmün icrasına engel olmaz; ancak mahkeme talebi haklı görürse, teminat gösterilmek şartıyla yargılamanın ertelenmesine veya icranın geri bırakılmasına karar verebilir.

Giderler (m.101). Eski hâle getirme talebi sebebiyle ortaya çıkan giderler kural olarak talepte bulunan tarafa yükletilir.

Adli tatil ve sürelere etkisi

HMK m.102-104'teki adli tatil kuralları (20 Temmuz - 31 Ağustos; sürelerin bir hafta uzaması) ayrı bir yazıda anlatılmıştır.

Örnek senaryo

M'ye hukuk mahkemesinin kararı Cuma günü tebliğ edilmiştir. M, istinaf yoluna başvurmak istemektedir.

1. Başlangıç. İstinaf süresi iki haftadır (HMK m.345) ve tebliğ tarihinden işler (m.91/1).
2. Gün sayımı. Tebliğ günü hesaba katılmaz (m.92/1).
3. Bitiş. İki haftalık süre, iki hafta sonraki cuma günü tatil saatinde biter.
4. Tatil. Aynı cuma günü resmî tatile rastlıyorsa süre izleyen ilk iş günü çalışma saati sonunda biter (m.93/1).
5. Kaçırma. M süreyi ağır bir hastalık nedeniyle kaçırmışsa, engelin kalktığı tarihten itibaren iki hafta içinde eski hâle getirme talep edebilir (m.95, m.96/1).
6. Dilekçe. Talep dilekçesinde hastalık sebebi ve raporlar gösterilir; kaçırılan istinaf işlemi de aynı sürede yapılır (m.97).
7. Mercii. Talep, istinaf hakkının düşmesi hâlinde bölge adliye mahkemesine yapılır (m.98/2).
8. Sonuç. Talep kabul edilirse hangi işlemlerin geçersiz hâle geldiği kararda belirtilir (m.100/2).

Sık yapılan hatalar

• Tebliğ gününü sayıma dahil etmek. Tebliğ günü hesaba katılmaz (m.92/1).
• Sürenin son günü tatile rastlarsa süre uzar sanmak. Süre, tatili izleyen ilk iş günü çalışma saati sonunda biter (m.93/1).
• Kesin süre ihtarını önemsememek. Kesin süre içinde yapılmayan işlem hakkı ortadan kaldırır (m.94/3).
• Eski hâle getirmeyi her gecikmede talep edilebilir sanmak. "Elde olmayan sebep" şarttır (m.95/1).
• Kaçırılan işlemi eski hâle getirme talebiyle birlikte yapmamak. İki hafta içinde ikisi de tamamlanmalıdır (m.97).
• Süreleri tebliğ tarihine değil karar tarihine göre saymak. Süre tebliğden işler (m.91/1).
• Özel kanun sürelerini HMK ile aynı sanmak. İİK, iş ve idari yargı sürelerinde farklı kurallar olabilir.
• Son güne bırakmak. Süre "tatil saatinde" biter; elektronik başvuru ve UYAP saatlerine dikkat edilmelidir.