Boşanma davasında deliller ve hukuka aykırı delil sorunu

Boşanma davalarında sonucu belirleyen şey çoğunlukla hukuki nitelendirme değil, kusurun ispatıdır. Kusur; tazminat, yoksulluk nafakası ve velâyet kararlarını doğrudan etkiler. Bu nedenle delil hazırlığı, dava dilekçesinden önce planlanmalıdır.

Özel ispat kuralları

TMK m.184, boşanmada yargılamanın genel usul kurallarına tabi olduğunu belirttikten sonra dört özel kural sayar:

1. Vicdani kanaat. Hâkim, boşanma veya ayrılık davasının dayandığı olguların varlığına vicdanen kanaat getirmedikçe bunları ispatlanmış sayamaz.
2. Yemin yasağı. Hâkim, bu olgular hakkında gerek resen gerek istem üzerine taraflara yemin öneremez.
3. İkrarın bağlayıcı olmaması. Tarafların bu konudaki her türlü ikrarları hâkimi bağlamaz.
4. Serbest takdir. Hâkim, kanıtları serbestçe takdir eder.

Bu kuralların ortak amacı, tarafların anlaşarak gerçeğe aykırı bir boşanma sebebi yaratmasını önlemektir. Evlilik birliğinin sona erdirilmesi, tarafların tasarrufuna tümüyle bırakılmış bir konu değildir.

İkinci ve üçüncü kuralların pratik sonucu önemlidir: davalının "evet, bu olayları ben yaptım" demesi tek başına yeterli değildir. Olgu, başka delillerle desteklenmelidir.

İstisna: TMK m.166/3'ün son cümlesi uyarınca anlaşmalı boşanmada tarafların ikrarlarının hâkimi bağlamayacağı hükmü uygulanmaz. Yani üçüncü kural, yalnızca anlaşmalı boşanmada devre dışı kalır.

Hukuka aykırı delil yasağı

HMK m.189 ispat hakkının çerçevesini çizer:

• m.189/1: Taraflar, kanunda belirtilen süre ve usule uygun olarak ispat hakkına sahiptir.
• m.189/2: Hukuka aykırı olarak elde edilmiş olan deliller, mahkeme tarafından bir vakıanın ispatında dikkate alınamaz.
• m.189/3: Kanunun belirli delillerle ispatını emrettiği hususlar, başka delillerle ispat olunamaz.
• m.189/4: Bir vakıanın ispatı için gösterilen delilin caiz olup olmadığına mahkemece karar verilir.

İkinci fıkra, boşanma davalarının en tartışmalı alanıdır. Eşin telefonuna, e-posta hesabına veya sosyal medya hesabına izinsiz erişilerek elde edilen kayıtlar, gizlice yerleştirilen kamera veya ses kayıt cihazlarıyla alınan görüntü ve sesler bu kapsamda değerlendirilir.

Değerlendirmede belirleyici olan şudur: delil, hukuka aykırı bir yöntemle mi elde edilmiştir, yoksa hukuka uygun biçimde erişilebilir durumda mıdır?

Uygulamada kabul edilen ayrımlar şöyle özetlenebilir:

• Ortak yaşam alanında, herkesin erişimine açık biçimde bulunan ve tesadüfen elde edilen kayıtlar ile tarafın kendisinin taraf olduğu bir görüşmeye ilişkin kayıtlar, koşullarına göre değerlendirmeye alınabilir.
• Eşin kişisel cihazına şifresi kırılarak veya izni olmaksızın girilerek elde edilen içerikler, gizlice yerleştirilen cihazlarla alınan kayıtlar ve üçüncü kişilerin özel yaşamına müdahale oluşturan materyaller m.189/2 kapsamında değerlendirilir.

Bu ayrım her dosyada somut olarak yapılır ve m.189/4 uyarınca kararı mahkeme verir. Bu nedenle müvekkile verilecek ilk tavsiye nettir: delil toplamak amacıyla eşin cihazlarına erişilmemeli, gizli kayıt cihazı yerleştirilmemelidir. Aksi hâlde hem delil kullanılamaz hâle gelir hem de ayrı bir cezai sorumluluk doğabilir.

Kullanılabilir delil kaynakları

Dosyayı hukuka uygun zeminde kurmak için başvurulabilecek kaynaklar:

• Tanık beyanları. Boşanma davalarının asıl delilidir. Tanıkların doğrudan gördüğü ve duyduğu olgulara ilişkin beyanları değer taşır; duyuma dayalı beyanların ağırlığı sınırlıdır. Tanık listesi, ortak çevreden ve olayların yaşandığı dönemde bulunan kişilerden oluşturulmalıdır.
• Mahkeme ve kolluk kayıtları. 6284 sayılı Kanun kapsamında alınmış tedbir kararları, kolluk tutanakları, şikâyet ve soruşturma dosyaları dosyaya celbedilebilir. Bunlar hukuka uygun biçimde oluşmuş resmî kayıtlardır.
• Sağlık kayıtları. Darp raporları, tedavi kayıtları ve psikiyatrik başvurular, hem olayı hem de zararı ortaya koyar.
• Kendi cihazındaki yazışmalar. Müvekkilin kendi telefonuna gelen mesajlar, kendisine gönderilen e-postalar ve kendisinin taraf olduğu yazışmalar kural olarak kullanılabilir.
• Kamuya açık paylaşımlar. Herkese açık sosyal medya paylaşımları, erişim için bir engel aşılmadığından farklı değerlendirilir.
• Banka ve harcama kayıtları. Özellikle ekonomik şiddet ve mal rejimi tasfiyesi bakımından önemlidir; müvekkilin kendi hesaplarına ilişkin kayıtlar ile müzekkere yoluyla celbedilen kayıtlar kullanılır.
• Müzekkere ile celbedilecek kayıtlar. Otel, uçuş, telefon arama kayıtları gibi veriler, mahkeme kararıyla ilgili kurumlardan istenebilir. Bu yol, kişinin kendi başına ulaşamayacağı verilere hukuka uygun biçimde ulaşmanın yoludur ve çoğu dosyada yeterince kullanılmaz.

Son madde özellikle vurgulanmalıdır: hukuka aykırı yoldan delil elde etmek yerine, aynı bilgiye mahkeme aracılığıyla ulaşmak çoğu zaman mümkündür.

Kusurun tespiti ve sonuçları

Kusur tespiti yalnızca boşanma kararını değil, ona bağlı talepleri de belirler:

• Yoksulluk nafakası: TMK m.175 uyarınca nafaka isteyecek tarafın kusuru daha ağır olmamalıdır.
• Maddi ve manevi tazminat: Kusur dengesi tazminat taleplerinin temelidir.
• Velâyet: Velâyette ölçüt çocuğun üstün yararıdır; ancak eşe yönelik şiddet gibi olgular bu değerlendirmede ağırlık taşır.

TMK m.166/2 bir denge kuralı getirir: evlilik birliğinin temelinden sarsılması hâlinde davacının kusuru daha ağır ise, davalının açılan davaya itiraz hakkı vardır. Bununla beraber bu itiraz hakkın kötüye kullanılması niteliğinde ise ve evlilik birliğinin devamında davalı ve çocuklar bakımından korunmaya değer bir yarar kalmamışsa boşanmaya karar verilebilir.

Reddedilen davadan sonra bir yıl kuralı

TMK m.166/4, 14/11/2024 tarihli 7532 sayılı Kanunla değiştirilmiştir. Yeni metne göre: boşanma sebeplerinden herhangi biriyle açılmış bulunan davanın reddine karar verilmesi ve bu kararın kesinleştiği tarihten başlayarak bir yıl geçmesi hâlinde, her ne sebeple olursa olsun ortak hayat yeniden kurulamamışsa evlilik birliği temelden sarsılmış sayılır ve eşlerden birinin istemi üzerine boşanmaya karar verilir.

Bu süre değişiklikten önce üç yıldı. Süre üçte bire indiğinden, reddedilen bir boşanma davasından sonra izlenecek strateji tümüyle değişmiştir: kesinleşme tarihi takvime işlenmeli ve bir yılın dolmasıyla yeni dava açılabileceği müvekkile bildirilmelidir.

Bu davada ispat konusu kusur değil, ortak hayatın yeniden kurulamamış olmasıdır. Bu, ispatı çok daha kolay bir olgudur.

Örnek senaryo

Bir eş, diğerinin sadakat yükümlülüğünü ihlal ettiğini düşünmekte; eşinin telefonuna şifresini kırarak girip ekran görüntüsü almayı planlamaktadır.

Verilecek yol:

1. Uyarı. Bu yolla elde edilecek kayıt, HMK m.189/2 uyarınca dikkate alınmayabilir ve ayrıca cezai sorumluluk doğurabilir. Bu yöntemden kaçınılmalıdır.
2. Hukuka uygun alternatifler. Müvekkilin kendi cihazındaki yazışmalar, kamuya açık paylaşımlar, ortak çevreden tanıklar, otel ve seyahat kayıtlarının müzekkere ile celbi planlanır.
3. Tanık hazırlığı. Tanıklar, doğrudan gördükleri ve duydukları olgular bakımından belirlenir; duyuma dayalı beyanların sınırlı değeri müvekkile anlatılır.
4. Resmî kayıtlar. Varsa 6284 sayılı Kanun kapsamındaki tedbir kararları, kolluk tutanakları ve sağlık kayıtları dosyaya kazandırılır.
5. İkrara güvenilmemesi. TMK m.184/3 uyarınca davalının kabulü tek başına yeterli değildir; olgu başka delillerle desteklenmelidir.
6. Yemin teklifi yapılmaması. m.184/2 uyarınca bu olgular hakkında yemin önerilemez.
7. Reddedilirse. Dava reddedilirse kesinleşme tarihi not edilir; m.166/4 uyarınca bir yıl sonra ortak hayat kurulamamışsa yeni dava açılabilir.

Sık yapılan hatalar

• Hukuka aykırı yoldan delil toplanması. HMK m.189/2 karşısında delil kullanılamaz hâle gelir ve ayrıca ceza sorumluluğu doğabilir.
• Müzekkere yolunun kullanılmaması. Ulaşılamayan verilere mahkeme aracılığıyla hukuka uygun biçimde ulaşılabilir.
• İkrara dayanılması. m.184/3 uyarınca ikrar hâkimi bağlamaz; anlaşmalı boşanma bunun tek istisnasıdır.
• Yemin teklif edilmesi. m.184/2 bunu açıkça yasaklar.
• Duyuma dayalı tanık listesi hazırlanması. Doğrudan bilgi sahibi tanıklar tercih edilmelidir.
• Eski üç yıllık süreye güvenilmesi. m.166/4'teki süre 7532 sayılı Kanunla bir yıla indirilmiştir.
• Kusurun tazminat ve nafakaya etkisinin göz ardı edilmesi. Kusur dengesi, m.175 ve tazminat talepleri bakımından belirleyicidir.
• Delilin caiz olup olmadığına ilişkin karara hazırlıksız girilmesi. m.189/4 uyarınca kararı mahkeme verir; delilin nasıl elde edildiği baştan açıklanabilir olmalıdır.