Velayet Davasında Dikkat Edilecekler

Velayet, ergin olmayan çocuğun bakımı, eğitimi, kişiliği ve malvarlığı üzerindeki ana ve baba hak ve yükümlülüklerinin bütünüdür. Boşanmada hâkim, velayeti eşlerden birine verirken tek bir ölçütü esas alır: çocuğun üstün yararı.

Değerlendirmede dikkate alınan unsurlar

• Çocuğun yaşı ve gelişim dönemi. Küçük yaştaki çocuklarda anne bakımının önemi uygulamada sıkça vurgulanır; ancak bu mutlak bir kural değildir.
• Mevcut düzenin sürekliliği. Çocuğun alıştığı çevre, okul ve sosyal ilişkilerin korunması.
• Ebeveynin fiilen bakım sağlayabilmesi. Çalışma düzeni, barınma koşulları, çocukla geçirilebilecek zaman.
• Çocukla kurulan duygusal bağ. Sosyal inceleme raporu ve uzman görüşleriyle değerlendirilir.
• Kardeşlerin ayrılmaması ilkesi. Kardeşlerin birlikte büyümesi kural olarak yararlarına görülür.
• Ebeveynin tutumu. Diğer ebeveynle kişisel ilişkiyi engelleme, çocuğu diğer ebeveyne karşı olumsuz yönlendirme gibi davranışlar aleyhe değerlendirilir.

Eşlerin evlilik içindeki kusuru, velayet bakımından tek başına belirleyici değildir. Kusurlu bulunan eşe de çocuğun yararı gerektiriyorsa velayet verilebilir.

Çocuğun dinlenmesi

İdrak çağındaki çocuğun velayet konusundaki görüşü alınır. Dinleme, çocuğun yaşına uygun ortamda ve genellikle uzman eşliğinde yapılır. Çocuğun beyanı bağlayıcı değildir; hâkim beyanı diğer delillerle birlikte değerlendirir. Çocuğun yönlendirilmiş olma ihtimali de gözetilir.

Sosyal inceleme raporu

Aile mahkemesi, bünyesindeki uzmanlar (psikolog, pedagog, sosyal çalışmacı) aracılığıyla sosyal inceleme raporu aldırır. Raporda ebeveynlerin yaşam koşulları, çocukla ilişkileri ve çocuğun beyanı değerlendirilir. Rapor hâkimi bağlamaz; ancak uygulamada kararın önemli dayanaklarından biridir. Rapora itiraz edilecekse, itirazın gerekçeli ve somut olması gerekir.

Kişisel ilişki düzenlemesi

Velayet kendisine verilmeyen ebeveyn ile çocuk arasında kişisel ilişki kurulur (TMK m.182, m.323). Düzenlemede:

• Gün, saat ve teslim-alma yeri açık yazılmalıdır.
• Yarıyıl ve yaz tatilleri ile dinî bayramlar ayrıca düzenlenmelidir.
• Çocuğun yaşı, okul düzeni ve ebeveynlerin ikametleri arasındaki mesafe dikkate alınır.
• Belirsiz ifadeler ("uygun zamanlarda" gibi) sonradan icra aşamasında uyuşmazlık doğurur.

Velayetin değiştirilmesi

TMK m.183'e göre; ana veya babanın başkasıyla evlenmesi, başka bir yere gitmesi veya ölmesi gibi yeni olguların zorunlu kılması hâlinde hâkim, re'sen veya ana ve babadan birinin istemi üzerine gerekli önlemleri alır.

Değiştirme talebinde bulunulurken, velayetin verildiği tarihten sonra ortaya çıkan ve çocuğun yararını etkileyen somut değişiklikler ortaya konmalıdır. Ebeveynin ihmali, çocuğa kötü davranması, eğitim ve sağlık ihtiyaçlarının karşılanmaması ya da kişisel ilişkinin sürekli engellenmesi bu kapsamda değerlendirilebilir.

Örnek senaryo

Yedi yaşındaki çocuğun velayeti boşanmada anneye verilmiştir. Baba, iki yıl sonra annenin sürekli olarak kişisel ilişkiyi engellediğini ve çocuğun okul devamsızlığının arttığını ileri sürerek velayetin değiştirilmesini talep eder. Mahkeme sosyal inceleme raporu aldırır, okul kayıtlarını celbeder ve idrak çağındaki çocuğu uzman eşliğinde dinler. Değerlendirme, velayetin verildiği tarihten sonraki değişiklikler üzerinden yapılır.

Sık yapılan hatalar

• Velayeti kusur tartışmasına indirgemek.
• Kişisel ilişki günlerini ve saatlerini belirsiz bırakmak.
• Sosyal inceleme raporuna gerekçesiz itiraz etmek.
• Velayetin değiştirilmesi talebinde eski olaylara dayanmak; sonradan ortaya çıkan değişiklik gösterilmelidir.
• Kardeşlerin ayrılmasının çocuklar üzerindeki etkisini dosyada tartışmamak.