Evliliğin iptali ve mutlak butlan: sebepler, dava hakkı ve hak düşürücü süre

Evlenme kanunda öngörülen şartlara uygun yapılmazsa geçersizliği gündeme gelir. Türk hukukunda iki tür sakatlık vardır: mutlak butlan (evliliğin baştan itibaren batıl olması) ve nispi butlan / iptal (eşlerden birinin iptal davası açması). Bu ayrım dava hakkı sahipleri, süre ve sonuçlar bakımından önemlidir. Konu TMK m.145-153'tedir. Boşanma ile evliliğin iptali farklıdır: boşanma geçerli bir evliliği sona erdirir; iptal ise evlenmedeki bir sakatlığı temel alır.

Mutlak butlan (m.145-147)

Sebepler (m.145). Aşağıdaki hâllerde evlenme mutlak butlanla batıldır:

1. Eşlerden birinin evlenme sırasında evli bulunması (çok eşlilik),
2. Eşlerden birinin evlenme sırasında sürekli bir sebeple ayırt etme gücünden yoksun bulunması,
3. Eşlerden birinde evlenmeye engel olacak derecede akıl hastalığı bulunması,
4. Eşler arasında evlenmeye engel olacak derecede hısımlığın bulunması.

Dava hakkı (m.146). Mutlak butlan davası Cumhuriyet savcısı tarafından resen açılır; ayrıca ilgisi olan herkes de açabilir.

Sınırlamalar (m.147).

• Sona ermiş evlilik: sona ermiş bir evliliğin mutlak butlanı Cumhuriyet savcısı tarafından resen dava edilemez; ancak her ilgili mutlak butlanın karar altına alınmasını isteyebilir.
• Sonradan iyileşme: ayırt etme gücünün sonradan kazanılması veya akıl hastalığının iyileşmesi durumlarında mutlak butlan davasını yalnız ayırt etme gücünü sonradan kazanan veya iyileşen eş açabilir.
• İyiniyetli ikinci eş: evliyken yeniden evlenen kimsenin önceki evliliği, mutlak butlan kararı verilmeden önce sona ermişse ve ikinci evlenmede diğer eş iyiniyetli ise ikinci evlenmenin butlanına karar verilemez.

Nispi butlan / evlenmenin iptali (m.148-153)

Sebepler:

• Geçici ayırt etme gücü yokluğu (m.148): evlenme sırasında geçici bir sebeple ayırt etme gücünden yoksun olan eş evlenmenin iptalini dava edebilir.
• Yanılma (m.149): evlenmeyi hiç istemediği veya evlendiği kişiyle evlenmeyi düşünmediği hâlde yanılarak razı olmuşsa; ya da eşinde bulunmaması onunla birlikte yaşamayı çekilmez kılacak derecede önemli bir nitelikte yanılarak evlenmişse.
• Aldatma (m.150): eşinin namus ve onuru hakkında doğrudan onun tarafından veya onun bilgisi altında bir başkası tarafından aldatılarak evlenmeye razı olmuşsa; davacının veya altsoyunun sağlığı için ağır tehlike oluşturan bir hastalık kendisinden gizlenmişse.
• Korkutma (m.151): kendisinin veya yakınlarından birinin hayatı, sağlığı veya namus ve onuruna yönelik pek yakın ve ağır bir tehlike ile korkutularak evlenmeye razı edilmiş eş.
• Yasal temsilcinin izni (m.153): küçük veya kısıtlı, yasal temsilcisinin izni olmadan evlenirse izni alınmayan yasal temsilci iptali dava edebilir; bu suretle evlenen kimse sonradan on sekiz yaşını doldurmak suretiyle ergin olur, kısıtlı olmaktan çıkar veya kadın gebe kalırsa iptale karar verilemez (m.153/2).

Hak düşürücü süre (m.152). İptal davası açma hakkı, iptal sebebinin öğrenildiği veya korkunun etkisinin ortadan kalktığı tarihten başlayarak altı ay ve her hâlde evlenmenin üzerinden beş yıl geçmekle düşer. Süre hak düşürücüdür; kaçırılırsa dava hakkı sona erer ve hâkim resen dikkate alır.

Butlan kararının sonuçları (m.156-160)

• Hâkim kararı şarttır (m.156): batıl bir evlilik ancak hâkimin kararıyla sona erer; mutlak butlan hâlinde bile evlenme, hâkimin kararına kadar geçerli bir evliliğin bütün sonuçlarını doğurur.
• Çocuklar (m.157): mahkemece butlanına karar verilen evlilikten doğan çocuklar, ana ve baba iyiniyetli olmasalar bile evlilik içinde doğmuş sayılır; çocuklar ile ana baba arasındaki ilişkilere boşanmaya ilişkin hükümler uygulanır (velayet, kişisel ilişki, iştirak nafakası).
• Eşler (m.158): evlenirken iyiniyetli eş, bu evlenme ile kazandığı kişisel durumunu korur; eşler arasındaki mal rejiminin tasfiyesi, tazminat, nafaka ve soyadı hakkında boşanmaya ilişkin hükümler uygulanır.
• Mirasçılar (m.159): butlanı dava etme hakkı mirasçılara geçmez; ancak mirasçılar açılmış davayı sürdürebilir. Sağ kalan eş evlenme sırasında iyiniyetli değilse yasal mirasçı olamaz ve ölüme bağlı tasarruflarla sağlanan hakları kaybeder.
• Mal rejimi (m.225/2): evliliğin iptaline karar verilmesi hâlinde mal rejimi dava tarihinden geçerli olmak üzere sona erer.
• Bekleme süresi ve şekil (m.154-155): kadının bekleme süresi bitmeden evlenmesi butlanı gerektirmez; evlendirmeye yetkili memur önünde yapılmış evliliğin diğer şekil kurallarına uyulmaması sebebiyle butlanına karar verilemez.

Dava usulü

• Görevli mahkeme: aile mahkemesi; dava dilekçesi HMK m.119 unsurlarını taşımalı; dayanılan iptal sebebi ve süre içinde açıldığı açıkça belirtilmelidir.
• Delil: nüfus kayıtları, evlilik cüzdanı, sağlık raporları (ayırt etme gücü, akıl hastalığı, hastalığın gizlenmesi), yazışmalar, tanıklar, bilirkişi raporu.
• Yetki ve usul (m.160): evlenmenin butlanı davasında yetki ve yargılama usulü bakımından boşanmaya ilişkin hükümler uygulanır (TMK m.168 ve devamı; m.184 özel ispat kuralları).

Örnek senaryo

U, evlilik sonrası eşi V'nin daha önce evli olduğunu ve boşanmadığını öğrenmiştir.

1. Sebep. V evlenme sırasında evli olduğundan evlenme mutlak butlanla batıldır (m.145/1).
2. Dava hakkı. Mutlak butlan davasını Cumhuriyet savcısı resen açabilir; U da ilgili sıfatıyla dava açabilir (m.146).
3. Süre. Mutlak butlan davası için iptal davasındaki altı aylık hak düşürücü süre aranmaz.
4. Önceki evlilik sona ermişse. V'nin önceki evliliği mutlak butlan kararı verilmeden önce sona ermişse ve U iyiniyetliyse ikinci evlenmenin butlanına karar verilemez (m.147/3).
5. Alternatif: boşanma. U, evliliğin geçerli sayılmasını isteyip boşanma yoluna da gidebilir.
6. Aldatma iddiası. V'nin ağır bir hastalığını sakladığı ortaya çıkarsa U, m.150 uyarınca iptal davası açabilir; süre öğrenmeden itibaren altı ay ve evlenmeden itibaren en çok beş yıldır (m.152).
7. Mal rejimi. İptal kararında mal rejimi dava tarihinden sona erer (m.225/2).
8. Sonuç. Mahkeme sebebi ve süreyi inceleyerek butlan veya iptal kararı verir.

Sık yapılan hatalar

• Mutlak butlan ile iptali karıştırmak. Dava hakkı sahipleri ve süreler farklıdır (m.146, m.152).
• Altı aylık süreyi kaçırmak. İptal sebebini öğrendikten sonra hızlı davranılmalıdır (m.152).
• Boşanma ile iptal davasını eş anlamlı sanmak. İptal, evlenmedeki sakatlığa dayanır.
• Aldatma ve yanılma iddiasını belgelememek. Somut delil ve rapor gerekir (m.149-150).
• Sağlık raporunu geciktirmek. Ayırt etme gücü ve hastalık iddiaları raporla ispatlanır.
• Çocukların durumunu ihmal etmek. Velayet, kişisel ilişki ve nafaka ayrıca düzenlenir.
• Butlan davasını kimin açacağını bilmemek. Cumhuriyet savcısı ve ilgililer açabilir (m.146).
• İyiniyetli eşin korunmasını atlamak. m.147/3 özel koruma getirir.