Anlaşmalı boşanma protokolü nasıl hazırlanır?

Anlaşmalı boşanma, tarafların hem boşanma hem de sonuçları üzerinde uzlaştığı hâllerde uygulanan hızlı bir yoldur. Buradaki asıl iş dava değil, protokolün kurgusudur. Eksik veya uygulanamaz bir protokol, boşanmadan sonra yıllarca sürecek ayrı davalar doğurur.

Kanuni dayanak ve koşullar

TMK m.166/3: evlilik en az bir yıl sürmüş ise, eşlerin birlikte başvurması ya da bir eşin diğerinin davasını kabul etmesi hâlinde, evlilik birliği temelinden sarsılmış sayılır.

Aynı fıkra boşanma kararı için iki ek şart getirir:

1. Hâkimin tarafları bizzat dinleyerek iradelerinin serbestçe açıklandığına kanaat getirmesi,
2. Boşanmanın malî sonuçları ile çocukların durumu hususunda taraflarca kabul edilecek düzenlemeyi uygun bulması.

Hâkime müdahale yetkisi de tanınmıştır: hâkim, tarafların ve çocukların menfaatlerini göz önünde tutarak bu anlaşmada gerekli gördüğü değişiklikleri yapabilir. Bu değişikliklerin taraflarca da kabulü hâlinde boşanmaya hükmolunur.

Son cümle usul bakımından önemlidir: bu hâlde tarafların ikrarlarının hâkimi bağlamayacağı hükmü uygulanmaz. Yani m.184/3'teki genel kural, anlaşmalı boşanmada devre dışı kalır.

Bizzat dinleme şartı kesindir: taraflar duruşmada hazır bulunmalıdır. Vekil aracılığıyla temsil, bu şartı karşılamaz.

Protokolde bulunması gereken başlıklar

Kanun protokolün içeriğini saymaz; ancak m.166/3 iki konuyu zorunlu kılar: malî sonuçlar ve çocukların durumu. Uygulamada eksiksiz bir protokol şu başlıkları içerir.

Boşanma iradesi

Tarafların evlilik birliğinin temelinden sarsıldığı ve boşanmayı karşılıklı olarak kabul ettikleri açıkça yazılır. Kusur atfından kaçınılır; kusur tartışması, anlaşmalı boşanmanın yapısına aykırıdır.

Velâyet ve kişisel ilişki

Velâyetin hangi tarafta olacağı ve diğer tarafla kişisel ilişkinin nasıl kurulacağı yazılır. Kişisel ilişki düzenlemesi icra edilebilir olmalıdır: haftanın hangi günleri, hangi saatler arasında, yarıyıl ve yaz tatillerinde hangi tarihlerde, dinî bayramlarda nasıl bir düzen olacağı somut biçimde gösterilmelidir.

"Tarafların karşılıklı anlaşmasına göre" gibi ifadeler, uyuşmazlık çıktığında icraya konulamaz ve protokolü işlevsiz bırakır.

TMK m.182/2 (24/11/2021 tarihli 7343 sayılı Kanunla eklenmiştir) bir güvence getirir: mahkeme, kararında kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerinin yerine getirilmemesi hâlinde, çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayetin değiştirilebileceğini ihtar eder. Aynı yönde TMK m.324/3, velâyet kendisine bırakılan tarafın kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerini yerine getirmemesi hâlinde velâyetin değiştirilebileceğini öngörür.

İştirak nafakası

TMK m.182/3 uyarınca velâyetin kullanılması kendisine verilmeyen eş, çocuğun bakım ve eğitim giderlerine gücü oranında katılmak zorundadır. Protokolde iştirak nafakasının miktarı, ödeme günü ve ödeme biçimi belirtilir.

m.182/4 ileriye dönük bir imkân tanır: hâkim, istem hâlinde irat biçiminde ödenmesine karar verilen bu giderlerin gelecek yıllarda tarafların sosyal ve ekonomik durumlarına göre ne miktarda ödeneceğini karara bağlayabilir. Protokolde artış ölçütünün kararlaştırılması, her yıl nafaka artırım davası açılmasını önler.

Yoksulluk nafakası

TMK m.175 uyarınca boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek taraf, kusuru daha ağır olmamak koşuluyla geçimi için diğer taraftan malî gücü oranında süresiz olarak nafaka isteyebilir.

Protokolde ya bir miktar kararlaştırılır ya da taraflar karşılıklı olarak yoksulluk nafakası talebinden feragat ettiklerini açıkça yazarlar. Bu konu protokolde hiç yer almazsa, sonradan ayrı bir dava riski doğar.

Maddi ve manevi tazminat

TMK m.176/1: maddî tazminat ve yoksulluk nafakasının toptan veya durumun gereklerine göre irat biçiminde ödenmesine karar verilebilir.

m.176/2 önemli bir sınır koyar: manevî tazminatın irat biçiminde ödenmesine karar verilemez. Manevi tazminat taksitlendirilemez; protokolde toptan ödeme olarak düzenlenmelidir.

m.176/3 iradın kendiliğinden kalkacağı ve kaldırılabileceği hâlleri sayar: irat biçiminde ödenmesine karar verilen maddî tazminat veya nafaka, alacaklı tarafın yeniden evlenmesi ya da taraflardan birinin ölümü hâlinde kendiliğinden kalkar; alacaklı tarafın evlenme olmaksızın fiilen evliymiş gibi yaşaması, yoksulluğunun ortadan kalkması ya da haysiyetsiz hayat sürmesi hâlinde mahkeme kararıyla kaldırılır.

m.176/4: tarafların malî durumlarının değişmesi veya hakkaniyetin gerektirdiği hâllerde iradın artırılması veya azaltılmasına karar verilebilir.

Mal rejiminin tasfiyesi

Protokolde tarafların mal rejiminden kaynaklanan alacaklarını karşılıklı olarak ibra edip etmedikleri açıkça yazılmalıdır. Bu başlık atlanırsa, boşanmadan sonra ayrı bir mal rejiminin tasfiyesi davası açılabilir ve anlaşmanın sağladığı kesinlik ortadan kalkar.

Mal rejimi bakımından TMK m.202/1 hatırlanmalıdır: eşler arasında edinilmiş mallara katılma rejiminin uygulanması asıldır. Eşler, mal rejimi sözleşmesiyle kanunda belirlenen diğer rejimlerden birini kabul edebilirler.

Ev eşyası ve diğer konular

Ev eşyasının paylaşımı, ortak konutun kime tahsis edileceği, ortak kredi ve borçların kimin tarafından ödeneceği ve soyadı kullanımına ilişkin talepler protokolde yer almalıdır.

Yargılama usulü

TMK m.184 boşanmada yargılamaya ilişkin özel kurallar getirir:

1. Hâkim, boşanma veya ayrılık davasının dayandığı olguların varlığına vicdanen kanaat getirmedikçe bunları ispatlanmış sayamaz.
2. Hâkim, bu olgular hakkında gerek resen gerek istem üzerine taraflara yemin öneremez.
3. Tarafların bu konudaki her türlü ikrarları hâkimi bağlamaz.
4. Hâkim, kanıtları serbestçe takdir eder.

Anlaşmalı boşanmada m.166/3'ün son cümlesi uyarınca üçüncü bent uygulanmaz. Diğer kurallar ise geçerliliğini korur.

Örnek senaryo

İki yıllık evli bir çift anlaşarak boşanmak istemektedir. Bir çocukları vardır. Protokolde velâyet anneye bırakılmış, kişisel ilişki "tarafların anlaşmasına göre" denilerek geçilmiş, yoksulluk nafakasından söz edilmemiştir.

Değerlendirme:

1. Süre şartı. Evlilik iki yıl sürdüğünden m.166/3'teki bir yıllık şart karşılanmıştır.
2. Kişisel ilişki. "Tarafların anlaşmasına göre" ifadesi icra edilebilir değildir. Günler, saatler, tatil ve bayram düzeni somutlaştırılmalıdır. Aksi hâlde hâkim m.166/3 uyarınca değişiklik isteyebilir ve bu değişiklik taraflarca kabul edilmedikçe boşanmaya hükmedilemez.
3. İhtar. m.182/2 uyarınca mahkeme, kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerinin yerine getirilmemesi hâlinde velâyetin değiştirilebileceğini ihtar edecektir; bu husus taraflara önceden anlatılmalıdır.
4. Yoksulluk nafakası. Protokolde hiç yer almaması, sonradan ayrı dava riski doğurur. Ya bir miktar kararlaştırılmalı ya da karşılıklı feragat açıkça yazılmalıdır.
5. İştirak nafakası. Miktar, ödeme günü ve gelecek yıllardaki artış ölçütü yazılır; m.182/4 uyarınca artış hükme bağlanabilir.
6. Mal rejimi. Karşılıklı ibra kaydı eklenmezse tasfiye davası açılabilir.
7. Duruşma. Tarafların bizzat hazır bulunması zorunludur; vekille temsil yeterli değildir.

Sık yapılan hatalar

• Bir yıllık süre şartının gözden kaçırılması. Evlilik bir yıldan kısaysa anlaşmalı boşanma yolu kapalıdır; çekişmeli dava açılır.
• Tarafların duruşmaya bizzat gelmemesi. m.166/3 hâkimin bizzat dinlemesini arar.
• Kişisel ilişkinin soyut düzenlenmesi. İcra edilebilir olmayan düzenlemeler, boşanmadan sonra yeni uyuşmazlık doğurur.
• Yoksulluk nafakası konusunun protokolde hiç yer almaması. Feragat varsa açıkça yazılmalıdır.
• Manevi tazminatın taksitlendirilmesi. m.176/2 buna açıkça engeldir.
• Mal rejimi ibrasının atlanması. Tasfiye davası riski doğar.
• Protokolde kusur tartışması yapılması. Anlaşmalı boşanmanın yapısıyla bağdaşmaz ve hâkimin uygun bulmamasına yol açabilir.
• Nafaka artış ölçütünün yazılmaması. m.182/4'teki imkân kullanılmazsa her yıl artırım davası gerekir.