Eser sahipliğinin tespiti ve koruma süresi

Telif uyuşmazlıklarında ilk tartışılan konu, ortada korunmaya değer bir eser bulunup bulunmadığıdır. Bu tespit yapılmadan hak ihlali iddiası değerlendirilemez. İkinci tartışma, eserin sahibinin kim olduğu; üçüncüsü ise korumanın hâlâ sürüp sürmediğidir.

Eser kavramı ve hususiyet

FSEK m.1/B-a: eser: sahibinin hususiyetini taşıyan ve ilim ve edebiyat, musiki, güzel sanatlar veya sinema eserleri olarak sayılan her nevi fikir ve sanat mahsullerini ifade eder.

Bu tanım iki koşul içerir ve ikisi birlikte aranır:

1. Sahibinin hususiyetini taşıma. Ürün, sahibinin kişisel özelliğini, yaratıcı katkısını yansıtmalıdır. Salt emek veya zaman harcanması yeterli değildir; ortada bir yaratıcı seçim bulunmalıdır.

2. Kanunda sayılan türlerden birine girme. Tanım sınırlı bir sayım yapar: ilim ve edebiyat, musiki, güzel sanatlar veya sinema eserleri. Bu dört kategoriden birine girmeyen bir ürün, ne kadar özgün olursa olsun FSEK kapsamında eser sayılmaz.

Aynı maddede diğer tanımlar da yer alır:

• b) Eser sahibi: Eseri meydana getiren kişi.
• c) İşlenme eser: Diğer bir eserden istifade suretiyle vücuda getirilip de bu esere nispetle müstakil olmayan ve işleyenin hususiyetini taşıyan fikir ve sanat mahsulleri.
• d) Derleme eser: Özgün eser üzerindeki haklar saklı kalmak kaydıyla, ansiklopediler ve antolojiler gibi muhtevası seçme ve düzenlemelerden oluşan ve bir düşünce yaratıcılığı sonucu olan eser.

Eser türleri

İlim ve edebiyat eserleri (m.2). Madde şunları sayar:

• 1. (7/6/1995 tarihli 4110 sayılı Kanunla değişik) Herhangi bir şekilde dil ve yazı ile ifade olunan eserler ve her biçim altında ifade edilen bilgisayar programları ve bir sonraki aşamada program sonucu doğurması koşuluyla bunların hazırlık tasarımları,
• 2. Her nevi raks, yazılı koreografi eserleri, pandomimalar ve benzeri sözsüz sahne eserleri,
• 3. Bedii vasfı bulunmayan her nevi teknik ve ilmi mahiyette fotoğraf eserleri, haritalar, planlar, projeler, krokiler, resimler, coğrafya ve topoğrafyaya ait maketler, her çeşit mimarlık ve şehircilik tasarım ve projeleri, mimari maketler, endüstri, çevre ve sahne tasarım ve projeleri.

Aynı maddeye 4110 sayılı Kanunla eklenen fıkra önemli bir sınır koyar: arayüzüne temel oluşturan düşünce ve ilkeleri de içine almak üzere, bir bilgisayar programının herhangi bir ögesine temel oluşturan düşünce ve ilkeler eser sayılmazlar.

Bu hüküm, yazılım uyuşmazlıklarında belirleyicidir: korunan şey ifade biçimidir, altındaki düşünce ve ilkeler değil. Aynı işlevi gören iki program, farklı biçimde ifade edilmişse ayrı ayrı korunur.

Güzel sanat eserleri (m.4). Madde, estetik değere sahip olan eserleri sayar: tablolar, resimler, desenler, gravürler, güzel yazılar, kaligrafi, serigrafi; heykeller, kabartmalar ve oymalar; mimarlık eserleri; el işleri ve küçük sanat eserleri, minyatürler ve süsleme sanatı ürünleri ile tekstil, moda tasarımları.

Burada estetik değer ek bir koşuldur.

Sinema eserleri (m.5). Her nevi bedii, ilmi, öğretici veya teknik mahiyette olan veya günlük olayları tespit eden filmler veya sinema filmleri gibi, tespit edildiği materyale bakılmaksızın, elektronik veya mekanik veya benzeri araçlarla gösterilebilen, sesli veya sessiz, birbiriyle ilişkili hareketli görüntüler dizisidir.

"Tespit edildiği materyale bakılmaksızın" ifadesi, dijital içerikleri de kapsar.

Eser sahipliği

FSEK m.8/1 (21/2/2001 tarihli 4630 sayılı Kanunla değişik): bir eserin sahibi, onu meydana getirendir.

Kural sadedir: eser sahipliği, yaratma fiiline bağlıdır. Sipariş verilmesi, finanse edilmesi veya malzeme sağlanması tek başına eser sahipliği doğurmaz.

m.8/2: bir işlenmenin ve derlemenin sahibi, asıl eser sahibinin hakları mahfuz kalmak şartıyla onu işleyendir.

İşleyen de eser sahibidir; ancak asıl eser sahibinin hakları saklıdır. Yani işlenme eserden yararlanmak için hem işleyenin hem asıl eser sahibinin izni gerekir.

m.8/3 sinema eserleri için özel bir düzen kurar: sinema eserlerinde; yönetmen, özgün müzik bestecisi, senaryo yazarı ve diyalog yazarı, eserin birlikte sahibidirler. Canlandırma tekniğiyle yapılmış sinema eserlerinde, animatör de eserin birlikte sahipleri arasındadır.

Bu sayım sinema eserlerinde kimin eser sahibi olduğunu doğrudan belirler ve yapımcıyı bu listeye dahil etmez; yapımcının konumu bağlantılı haklar çerçevesinde değerlendirilir.

Sahipliğin ispatı

FSEK m.15/3 bir dava yolu tanır: bir eserin kimin tarafından vücuda getirildiği ihtilaflı ise, yahut herhangi bir kimse eserin sahibi olduğunu iddia etmekte ise, hakiki sahibi, hakkının tesbitini mahkemeden istiyebilir.

İspatta kullanılabilecek unsurlar:

• Taslak ve ara sürümler. Yaratım sürecini gösteren kayıtlar, sahipliğin en güçlü göstergesidir.
• Tarihli kayıtlar. Dosya oluşturma tarihleri, sürüm kontrol sistemi kayıtları, e-posta yazışmaları.
• Kayıt ve tescil. FSEK m.13/son (3/3/2004 tarihli 5101 sayılı Kanunla değişik) uyarınca film yapımcıları ile fonogram yapımcıları kayıt ve tescil yaptırırlar. Aynı fıkra uyarınca eser sahiplerinin talebi üzerine, bu Kanun kapsamında korunan tüm eserlerin kayıt ve tescili yapılabilir.

Kayıt ve tescilin niteliği maddede açıkça belirtilmiştir: işlem hak ihdas etmek amacı taşımaksızın, hak sahipliklerinin belirlenmesinde ispat kolaylığı sağlanması maksadıyla yapılır ve beyana müstenittir. Yani tescil hak yaratmaz, yalnızca ispat kolaylığı sağlar.

Aynı fıkra bir uyarı içerir: mevcut olmadığını bildiği veya bilmesi icap ettiği veya kendisine ait olmayan malî ve manevî haklara ilişkin yanlış beyanda bulunanlar, bu Kanunda öngörülen hukukî ve cezaî müeyyidelere tâbidirler.

Koruma süresi

FSEK m.27 (4110 sayılı Kanunla değişik): koruma süresi eser sahibinin yaşadığı müddetçe ve ölümünden itibaren 70 yıl devam eder.

21/2/2001 tarihli 4630 sayılı Kanunla eklenen cümle birlikte sahiplik hâlini düzenler: bu süre, eser sahibinin birden fazla olması durumunda, hayatta kalan son eser sahibinin ölümünden itibaren yetmiş yıl geçmekle son bulur.

Diğer hâller:

• Sahibinin ölümünden sonra alenileşen eserlerde koruma süresi ölüm tarihinden sonra 70 yıldır.
• m.12/1'deki hâllerde (eser sahibi belirtilmeden alenileşen eserler) koruma süresi eserin aleniyet tarihinden sonra 70 yıldır; meğer ki eser sahibi bu sürenin bitmesinden önce adını açıklamış bulunsun.
• İlk eser sahibi tüzel kişi ise, koruma süresi aleniyet tarihinden itibaren 70 yıldır.

Dört farklı başlangıç noktası vardır: ölüm tarihi, son sahibin ölüm tarihi, aleniyet tarihi ve tüzel kişilerde aleniyet tarihi. Dosyada hangi hâlin uygulanacağı önce belirlenmelidir.

Koruma süresi dolmuş eserler kamuya mal olur; ancak eser sahibinin manevi haklarına ilişkin korumanın kapsamı ayrıca değerlendirilir.

Manevi haklar sahipliğe bağlıdır

Eser sahipliği tespit edildiğinde, sahibe hem manevi hem mali haklar tanınır.

FSEK m.13/1: fikir ve sanat eserleri üzerinde sahiplerinin mali ve manevi menfaatleri bu kanun dairesinde himaye görür.

m.13/2: eser sahibine tanınan hak ve salahiyetler eserin bütününe ve parçalarına şamildir.

İkinci fıkra önemlidir: koruma yalnızca eserin tamamına değil, parçalarına da uzanır. Bir eserden alınan bölümler bakımından da hak ihlali gündeme gelebilir.

Örnek senaryo

Bir yazılım şirketi, serbest çalışan bir geliştiriciye bir mobil uygulama yaptırmıştır. Sözleşmede hakların devrine ilişkin açık bir hüküm yoktur. Şirket, uygulamayı kendi eseri olarak tanıtmaktadır.

Değerlendirme:

1. Eser var mı? Bilgisayar programları, FSEK m.2/1 uyarınca ilim ve edebiyat eseri sayılır. Programın sahibinin hususiyetini taşıması aranır (m.1/B-a).
2. Ne korunur? m.2 son fıkrası uyarınca programın herhangi bir ögesine temel oluşturan düşünce ve ilkeler eser sayılmaz. Korunan, ifade biçimidir.
3. Eser sahibi kim? m.8/1 uyarınca eser sahibi onu meydana getirendir — yani geliştiricidir. Sipariş veren veya finanse eden kişi, bu sıfatla eser sahibi olmaz.
4. Hakların devri. Sözleşmede açık bir devir hükmü yoksa, şirketin mali hakları kendiliğinden kazandığı söylenemez. FSEK'te hakların devri sıkı şekil şartlarına bağlıdır.
5. Ad belirtme. Uygulamanın şirketin kendi eseri olarak tanıtılması, eser sahibinin adının belirtilmesi hakkını ilgilendirir (m.15).
6. Cezai boyut. FSEK m.71/2 uyarınca başkasına ait esere kendi eseri olarak ad koyan kişi cezalandırılır; fiilin dağıtmak veya yayımlamak suretiyle işlenmesi hâlinde ceza ağırlaşır.
7. Tespit davası. Uyuşmazlık sürerse m.15/3 uyarınca hakkın tespiti mahkemeden istenebilir.
8. İspat. Geliştiricinin sürüm kontrol kayıtları, taslaklar ve yazışmalar sahipliğin ispatında kullanılır.

Sık yapılan hatalar

• Emek harcamanın eser sayılmaya yeteceğinin sanılması. m.1/B-a hususiyet arar.
• Kanundaki dört kategorinin dışına çıkılması. Sayım sınırlıdır.
• Yazılımda fikir ile ifadenin ayrılmaması. m.2 son fıkrası, temel düşünce ve ilkeleri kapsam dışında tutar.
• Sipariş verenin eser sahibi sanılması. m.8/1 uyarınca eser sahibi meydana getirendir.
• Tescilin hak yarattığının düşünülmesi. m.13/son uyarınca kayıt ve tescil hak ihdas etmez, ispat kolaylığı sağlar.
• Koruma süresinin tek bir kuralla hesaplanması. m.27 dört farklı başlangıç noktası öngörür.
• Birlikte sahiplikte sürenin ilk ölüme bağlanması. Süre, hayatta kalan son eser sahibinin ölümünden işler.
• Sinema eserlerinde sahiplerin eksik sayılması. m.8/3 dört kişiyi (animasyonda beş) birlikte sahip sayar.