Eser sahibinin manevi hakları

Manevi haklar, eser sahibinin eseriyle arasındaki kişisel bağı korur. Mali haklardan temel farkı, bu hakların eser sahibinin kişiliğine bağlı olması ve bu nedenle devredilemez ve vazgeçilemez nitelik taşımasıdır. Kanun, bu niteliği birkaç maddede açıkça ve tekrarlayarak vurgular.

Korumanın temeli

FSEK m.13/1: fikir ve sanat eserleri üzerinde sahiplerinin mali ve manevi menfaatleri bu kanun dairesinde himaye görür.

m.13/2: eser sahibine tanınan hak ve salahiyetler eserin bütününe ve parçalarına şamildir.

İkinci fıkra, korumanın eserin parçalarına da uzandığını gösterir. Bir eserden alınan bölümler bakımından da manevi hak ihlali gündeme gelebilir.

Umuma arz yetkisi

FSEK m.14/1: bir eserin umuma arzedilip edilmemesini, yayımlanma zamanını ve tarzını munhasıran eser sahibi tayin eder.

Bu yetki üç unsuru kapsar: arz edilip edilmemesi, zamanı ve tarzı. Eser sahibi, eserini hiç yayımlamama kararı da verebilir.

m.14/2 alenileşmemiş eserleri korur: bütünü veya esaslı bir kısmı alenileşmemiş olan, yahut ana hatları herhangi bir suretle henüz umuma tanıtılmayan bir eserin muhtevası hakkında ancak o eserin sahibi malumat verebilir.

Bu fıkra, henüz yayımlanmamış eserlerin içeriği hakkında üçüncü kişilerin açıklama yapmasını engeller. FSEK m.71/4 uyarınca hak sahibi kişilerin izni olmaksızın, alenileşmemiş bir eserin muhtevası hakkında kamuya açıklamada bulunan kişi, altı aya kadar hapis cezası ile cezalandırılır.

m.14/3 (4630 sayılı Kanunla değişik) güçlü bir koruma getirir: eserin umuma arzedilmesi veya yayımlanma tarzı, sahibinin şeref ve itibarını zedeleyecek mahiyette ise eser sahibi, başkasına yazılı izin vermiş olsa bile eserin gerek aslının gerek işlenmiş şeklinin umuma tanıtılmasını veya yayımlanmasını menedebilir.

Aynı fıkra ekler: menetme yetkisinden sözleşme ile vazgeçmek hükümsüzdür. Diğer tarafın tazminat hakkı saklıdır.

Üç nokta önemlidir:

• Menetme yetkisi, yazılı izin verilmiş olsa bile kullanılabilir.
• Vazgeçme sözleşmesi hükümsüzdür.
• Karşı tarafın tazminat hakkı saklıdır; yani menetme hakkının kullanılması, diğer tarafın zararının tazminini engellemez.

Adın belirtilmesi

FSEK m.15/1: eseri, sahibinin adı veya müstear adı ile yahut adsız olarak, umuma arzetme veya yayımlama hususunda karar vermek salahiyeti munhasıran eser sahibine aittir.

Eser sahibi üç seçenekten birini tercih edebilir: gerçek adı, müstear ad veya adsız yayım. Bu tercih ona aittir ve başkası tarafından değiştirilemez.

m.15/2 bir yükümlülük getirir: bir güzel sanat eserinden çoğaltma ile elde edilen kopyelerle bir işlenmenin aslı veya çoğaltılmış nüshaları üzerinde asıl eser sahibinin ad veya alametinin, kararlaştırılan veya adet olan şekilde belirtilmesi ve vücuda getirilen eserin bir kopye veya işlenme olduğunun açıkça gösterilmesi şarttır.

İki yükümlülük vardır ve ikisi de şarttır: asıl eser sahibinin adının belirtilmesi ve eserin bir kopya veya işlenme olduğunun açıkça gösterilmesi.

m.15/3 bir dava yolu tanır: bir eserin kimin tarafından vücuda getirildiği ihtilaflı ise, yahut herhangi bir kimse eserin sahibi olduğunu iddia etmekte ise, hakiki sahibi, hakkının tesbitini mahkemeden istiyebilir.

m.15/4 (4110 sayılı Kanunla eklenmiştir) mimarlık eserlerine özgü bir hüküm içerir: eser niteliğindeki mimari yapılarda, yazılı istem üzerine eserin görülen bir yerine eser sahibinin uygun göreceği malzeme ile silinmeyecek biçimde eser sahibinin adı yazılır.

Eserde değişiklik yasağı

FSEK m.16/1: eser sahibinin izni olmadıkça eserde veyahut eser sahibinin adında kısaltmalar, ekleme ve başka değiştirmeler yapılamaz.

Yasak hem eserde hem eser sahibinin adında yapılacak değişiklikleri kapsar.

m.16/2 teknik zorunluluklar için bir istisna tanır: kanunun veya eser sahibinin müsaadesiyle bir eseri işleyen, umuma arzeden, çoğaltan, yayımlayan, temsil eden veya başka bir suretle yayan kimse; işleme, çoğaltma, temsil veya yayım tekniği icabı zaruri görülen değiştirmeleri eser sahibinin hususi bir izni olmaksızın da yapabilir.

Bu istisna dar yorumlanmalıdır: yalnızca tekniğin zorunlu kıldığı değişiklikleri kapsar. İçeriğe yönelik editoryal müdahaleler bu kapsamda değildir.

m.16/3 (4630 sayılı Kanunla değişik) manevi hakların en güçlü hükmüdür: eser sahibi kayıtsız ve şartsız olarak yazılı izin vermiş olsa bile şeref ve itibarını zedeleyen veya eserin mahiyet ve hususiyetlerini bozan her türlü değiştirilmeleri menedebilir. Menetme yetkisinden bu hususta sözleşme yapılmış olsa bile vazgeçmek hükümsüzdür.

Hükmün üç özelliği:

• Kayıtsız ve şartsız yazılı izin verilmiş olsa dahi uygulanır.
• İki ölçüt vardır: şeref ve itibarı zedeleme veya eserin mahiyet ve hususiyetlerini bozma.
• Vazgeçme sözleşmesi hükümsüzdür.

Bu hüküm, sözleşmelere konulan "eser sahibi her türlü değişikliğe peşinen muvafakat eder" kayıtlarını, belirtilen ölçütleri aşan değişiklikler bakımından geçersiz kılar. Sözleşme hazırlarken bu sınırın bilinmesi gerekir: böyle bir kayıt, karşı tarafa sandığı güvenceyi vermez.

Asla ulaşma ve malikin yükümlülükleri

FSEK m.17/1 (4630 sayılı Kanunla değişik): eser sahibi, gerekli durumlarda, aslın maliki ve zilyedinden, koruma şartlarını yerine getirmek kaydıyla, m.4/1 ve m.4/2'de sayılan güzel sanat eserlerinin ve m.2/1 ile m.3'te sayılıp da yazarlarla bestecilerin el yazısıyla yazılmış eserlerinin asıllarından geçici bir süre için yararlanmayı talep etme hakkına sahiptir.

Aynı fıkra bir bilgilendirme yükümlülüğü getirir: eser sahibinin bu hakkı, bu eserlerin ticaretini yapanlar tarafından eseri satın alan veya elde eden kişilere müzayede ve satış kataloğu veya ilgili belgeler ile açıklanır.

m.17/2 (4110 sayılı Kanunla değişik) malikin sınırlarını belirler: aslın maliki, eser sahibi ile yapmış olduğu sözleşme şartlarına göre eser üzerinde tasarruf edebilir. Ancak eseri bozamaz ve yok edemez ve eser sahibinin haklarına zarar veremez.

Bu fıkra, mülkiyet hakkının sınırını gösterir: eserin maliki olmak, onu bozma veya yok etme yetkisi vermez. Mülkiyet ile telif hakkı ayrı kalemlerdir.

m.17/3 (4110 sayılı Kanunla eklenmiştir): eserin tek ve özgün olması durumunda eser sahibi, kendisine ait tüm dönemleri kapsayan çalışma ve sergilerde kullanmak amacıyla, koruma şartlarını yerine getirerek iade edilmek üzere eseri isteyebilir.

İhlal hâlinde başvurulacak yollar

Tecavüzün ref'i (m.66/1). Manevi ve mali hakları tecavüze uğrayan kimse tecavüz edene karşı tecavüzün ref'ini dava edebilir. m.66/3 uyarınca kusur şart değildir. m.66/5 uyarınca dava eser sahibinin ikamet ettiği yerde de açılabilir.

Manevi tazminat (m.70/1). Manevi hakları haleldar edilen kişi, uğradığı manevi zarara karşılık manevi tazminat ödenmesi için dava açabilir. Mahkeme, bu para yerine veya bunlara ek olarak başka bir manevi tazminat şekline de hükmedebilir.

İkinci cümle geniş bir imkân sağlar: para yerine veya ek olarak başka bir manevi tazminat şekline hükmedilebilir. Kararın ilanı bu çerçevede talep edilebilir.

Ceza (m.71). Manevi hak ihlalleri de cezai sorumluluk doğurur:

• m.71/2: başkasına ait esere, kendi eseri olarak ad koyan kişi altı aydan iki yıla kadar hapis veya adlî para cezasıyla cezalandırılır; fiil dağıtmak veya yayımlamak suretiyle işlenirse hapis cezasının üst sınırı beş yıl olup adlî para cezasına hükmolunamaz.
• m.71/3: bir eserden kaynak göstermeksizin iktibasta bulunan kişi altı aydan iki yıla kadar hapis veya adlî para cezasıyla cezalandırılır.
• m.71/4: alenileşmemiş bir eserin muhtevası hakkında kamuya açıklamada bulunan kişi altı aya kadar hapis cezası ile cezalandırılır.

İktibas sınırları

Manevi haklarla doğrudan bağlantılı bir konu, iktibasın sınırlarıdır.

FSEK m.35, iktibasın caiz olduğu hâlleri sayar: alenileşmiş bir eserin bazı cümle ve fıkralarının müstakil bir ilim ve edebiyat eserine alınması; yayımlanmış bir bestenin tema, motif, pasaj ve fikir nevinden parçalarının müstakil bir musiki eserine alınması; alenileşmiş güzel sanat eserlerinin ve yayımlanmış diğer eserlerin maksadın haklı göstereceği bir nispet dahilinde ve muhteviyatını aydınlatmak maksadıyla bir ilim eserine konulması; alenileşmiş güzel sanat eserlerinin ilmi konferans veya derslerde gösterilmesi.

Aynı maddenin son fıkrası şekil şartı koyar: iktibasın belli olacak şekilde yapılması lazımdır. İlim eserlerinde, iktibas hususunda kullanılan eserin ve eser sahibinin adından başka bu kısmın alındığı yer belirtilir.

Yani ilim eserlerinde üç unsur belirtilmelidir: kullanılan eserin adı, eser sahibinin adı ve alındığı yer.

FSEK m.36 basın için ayrı bir rejim öngörür: basın veya radyo tarafından umuma yayılmış bulunan günlük havadisler ve haberler serbestçe iktibas olunabilir. Gazete veya dergilerde çıkan içtimai, siyasi veya iktisadi günlük meselelere ilişkin makale ve fıkraların iktibas hakkı sarahaten mahfuz tutulmamışsa alınması serbesttir. İktibas hakkı mahfuz tutulsa bile bu yazıların kısaltılarak basın özetleri şeklinde alınması caizdir.

Aynı madde bir kaynak gösterme yükümlülüğü getirir: bütün bu hâllerde, iktibas edilen gazete, dergi ve ajansın ve eğer bunlar da başka bir kaynaktan alınmışlarsa o kaynağın adı, tarih ve sayısından başka makale sahiplerinin adı, müstear adı veya alameti zikredilmek icabeder.

Örnek senaryo

Bir yayınevi, yazarın kitabını yeni baskıda kapsamlı biçimde kısaltmış, bazı bölümleri çıkarmış ve kapakta yazarın adını küçük punto ile vermiştir. Yayım sözleşmesinde "yayınevi gerekli gördüğü her türlü değişikliği yapmaya yetkilidir" kaydı bulunmaktadır.

Değerlendirme:

1. Değişiklik yasağı. m.16/1 uyarınca eser sahibinin izni olmadıkça eserde kısaltmalar, ekleme ve başka değiştirmeler yapılamaz.
2. Sözleşme kaydının geçerliliği. m.16/3 uyarınca eser sahibi kayıtsız ve şartsız yazılı izin vermiş olsa bile, eserin mahiyet ve hususiyetlerini bozan değişiklikleri menedebilir. Vazgeçme sözleşmesi hükümsüzdür. Dolayısıyla sözleşmedeki kayıt, bu ölçütü aşan değişiklikler bakımından geçersizdir.
3. Teknik istisna. m.16/2 yalnızca yayım tekniği icabı zaruri görülen değişiklikleri kapsar. Bölüm çıkarma ve kapsamlı kısaltma bu kapsamda değildir.
4. Ad belirtme. m.15/1 uyarınca eserin hangi adla yayımlanacağına münhasıran eser sahibi karar verir. Adın sunuluş biçimi bu hak çerçevesinde değerlendirilir.
5. Umuma arz tarzı. m.14/3 uyarınca yayımlanma tarzı şeref ve itibarı zedeleyecek nitelikteyse eser sahibi yayımı menedebilir; bu yetkiden vazgeçme hükümsüzdür.
6. Başvurulacak yollar. m.66/1 uyarınca tecavüzün ref'i (kusur aranmaz); m.70/1 uyarınca manevi tazminat. Mahkeme para yerine veya ek olarak başka bir tazminat şekline hükmedebilir.
7. Yetki. m.66/5 uyarınca dava eser sahibinin ikametgâhında açılabilir.
8. Cezai boyut. Değişikliklerin niteliğine göre m.71 kapsamındaki suçlar değerlendirilir.

Sık yapılan hatalar

• Peşin muvafakat kaydına güvenilmesi. m.14/3 ve m.16/3 uyarınca vazgeçme hükümsüzdür.
• m.16/2'deki teknik istisnanın geniş yorumlanması. Yalnızca zaruri değişiklikleri kapsar.
• Mülkiyetin eser üzerinde serbest tasarruf verdiğinin sanılması. m.17/2 uyarınca malik eseri bozamaz ve yok edemez.
• İşlenme nüshalarında asıl sahibin adının belirtilmemesi. m.15/2 bunu şart koşar.
• İktibasta kaynağın eksik gösterilmesi. m.35 son fıkrası ilim eserlerinde alındığı yerin de belirtilmesini arar.
• Kaynak göstermemenin yalnızca etik mesele sanılması. m.71/3 uyarınca suçtur.
• Alenileşmemiş eser hakkında açıklama yapılması. m.14/2 ve m.71/4 buna engeldir.
• Manevi tazminatta yalnızca para talep edilmesi. m.70/1 başka tazminat şekillerine de imkân verir.