Mal rejimi sözleşmesi (evlilik sözleşmesi) rehberi

Uygulamada "evlilik sözleşmesi" denilen belge, hukuken mal rejimi sözleşmesidir. Adından farklı olarak, evliliğin her yönünü düzenleyen serbest bir sözleşme değildir; kapsamı ve şekli kanunla sınırlanmıştır. Bu sınırların bilinmemesi, imzalanmış ancak hüküm doğurmayan belgelere yol açar.

Yasal rejim: edinilmiş mallara katılma

TMK m.202/1: eşler arasında edinilmiş mallara katılma rejiminin uygulanması asıldır.

m.202/2: eşler, mal rejimi sözleşmesiyle kanunda belirlenen diğer rejimlerden birini kabul edebilirler.

Bu iki fıkra sistemi kurar: hiçbir işlem yapılmazsa edinilmiş mallara katılma rejimi uygulanır. Başka bir rejim isteniyorsa, bunun için sözleşme yapılması gerekir.

Edinilmiş mallara katılma rejiminde, evlilik süresince edinilen mallar tasfiye sırasında paylaşıma girer; eşlerin kişisel malları ise kural olarak paylaşım dışındadır. Bu rejimin ayrıntıları tasfiye aşamasında ortaya çıkar; sözleşme yapılırken asıl soru, bu düzenin taraflar için uygun olup olmadığıdır.

Seçim serbestisinin sınırı

TMK m.203: mal rejimi sözleşmesi, evlenmeden önce veya sonra yapılabilir. Taraflar, istedikleri mal rejimini ancak kanunda yazılı sınırlar içinde seçebilir, kaldırabilir veya değiştirebilirler.

İki kural çıkar:

1. Zaman serbestisi. Sözleşme evlenmeden önce de sonra da yapılabilir. Evliliğin herhangi bir aşamasında rejim değiştirilebilir.
2. Tip sınırlaması. Taraflar kanunda yazılı rejimler arasından seçim yapar. Kanunda öngörülmeyen, tarafların kendi kurguladıkları bir paylaşım düzeni geçerli değildir.

İkinci kural sıkça göz ardı edilir. "Boşanma hâlinde şu ev bende kalır, şu araç sende kalır" biçiminde kaleme alınan metinler, kanuni bir rejim tipine oturmadığı ölçüde mal rejimi sözleşmesi olarak hüküm doğurmaz.

Aynı şekilde, evlilik sözleşmesi adı altında düzenlenen ve boşanma hâlinde nafaka, tazminat veya velâyet konularını önceden bağlayan kayıtlar da bu çerçevenin dışındadır. Bu konular, boşanma anındaki koşullara göre ve çocuk bakımından çocuğun üstün yararına göre hâkim tarafından değerlendirilir; önceden yapılan bağlayıcı düzenlemelere tabi değildir.

Şekil

TMK m.205/1: mal rejimi sözleşmesi, noterde düzenleme veya onaylama şeklinde yapılır. Ancak taraflar, evlenme başvurusu sırasında hangi mal rejimini seçtiklerini yazılı olarak da bildirebilirler.

m.205/2: mal rejimi sözleşmesinin taraflarca ve gerektiğinde yasal temsilcilerince imzalanması zorunludur.

Üç yol vardır:

• Noterde düzenleme: Noter tarafından tarafların beyanları alınarak düzenlenir. İspat gücü en yüksek yoldur.
• Noterde onaylama: Taraflarca hazırlanan metnin noterce onaylanmasıdır.
• Evlenme başvurusu sırasında yazılı bildirim: Yalnızca hangi rejimin seçildiğinin bildirilmesi imkânıdır ve bu ana özgüdür. Evlendikten sonra rejim değiştirilmek istenirse noter yoluna gidilmesi gerekir.

Adi yazılı olarak imzalanan ve notere götürülmeyen bir mal rejimi sözleşmesi, m.205'teki şekil şartını karşılamadığından geçerli değildir. Uygulamada en sık karşılaşılan hata budur.

Sözleşmeyle düzenlenebilecek ve düzenlenemeyecek hususlar

Düzenlenebilecek olanlar:

• Kanunda öngörülen rejimlerden birinin seçilmesi,
• Seçilen rejimin kaldırılması veya değiştirilmesi,
• Kanunun izin verdiği ölçüde, seçilen rejim içindeki belirli konuların kanunun çizdiği sınırlar içinde düzenlenmesi.

Düzenlenemeyecek olanlar:

• Kanunda bulunmayan bir mal rejimi tipinin yaratılması,
• Boşanma hâlinde velâyetin kime ait olacağının önceden bağlanması,
• Nafaka ve tazminat taleplerinden evlilik devam ederken peşinen ve süresiz feragat,
• Kişilik haklarına aykırı veya eşlerden birini aşırı biçimde bağlayan kayıtlar.

Bu ayrım müvekkile açıkça anlatılmalıdır. "Her şeyi baştan çözen" bir belge beklentisi, hukuken karşılanabilir değildir.

Tasfiye zamanı ve etkisi

Mal rejimi sözleşmesi, hüküm ve sonuçlarını esas olarak rejimin sona ermesiyle, yani boşanma, ölüm veya rejimin değiştirilmesi hâlinde tasfiye aşamasında gösterir. Evlilik devam ederken her iki eş de kendi malvarlığı üzerinde kural olarak tasarrufta bulunmaya devam eder.

Bu nedenle sözleşme yapılırken şu noktaların not edilmesi yararlıdır:

• Rejimin başlangıç tarihi: Sözleşme evlendikten sonra yapılmışsa, önceki döneme ilişkin sonuçların nasıl değerlendirileceği,
• Evlilik öncesi malvarlığının envanteri: Kişisel malların kapsamını ispat kolaylığı sağlar,
• Miras yoluyla veya karşılıksız kazanma yoluyla edinilen malların durumu,
• Bir malın satılıp yerine başka bir mal alınması hâlinde oluşan durum.

Özellikle envanter çıkarılması, sonraki tasfiye uyuşmazlıklarını büyük ölçüde azaltır. Sözleşmeye ek olarak, evlenme tarihindeki malvarlığının listelenmesi ve belgelenmesi güçlü bir önlemdir.

Boşanma sırasında yapılan düzenlemelerle farkı

Mal rejimi sözleşmesi ile boşanma protokolü birbirinden ayrılmalıdır. Protokol, boşanma anında ve boşanmanın sonuçlarını düzenlemek üzere yapılır; mahkeme onayına tabidir ve TMK m.166/3 uyarınca hâkim gerekli gördüğü değişiklikleri yapabilir.

Mal rejimi sözleşmesi ise evlilik süresince geçerli olacak rejimi belirler ve mahkeme onayına tabi değildir; geçerliliği m.205'teki şekle bağlıdır.

Boşanma aşamasında tarafların mal rejiminden kaynaklanan alacaklarını karşılıklı ibra etmeleri, mal rejimi sözleşmesi değil, protokolün bir parçasıdır.

Örnek senaryo

Evlenmeyi planlayan bir çiftten biri, kendi adına kayıtlı bir işletmeye sahiptir ve bu işletmenin evlilik sonrası değer artışının paylaşıma girmesini istememektedir. Taraflar aralarında iki sayfalık bir metin hazırlayıp imzalamıştır.

Değerlendirme:

1. Şekil sorunu. Adi yazılı metin, TMK m.205 uyarınca geçerli değildir. Sözleşme noterde düzenleme veya onaylama şeklinde yapılmalıdır. Alternatif olarak, evlenme başvurusu sırasında hangi rejimin seçildiği yazılı olarak bildirilebilir.
2. Tip sınırı. Metinde "işletmenin değer artışı paylaşıma girmez" gibi kendi kurgulanmış bir düzen varsa, bu m.203 karşısında geçerli olmayabilir. Amaç, kanunda yazılı rejimlerden hangisinin bu sonuca en yakın olduğunun belirlenmesi ve onun seçilmesidir.
3. Zamanlama. m.203 uyarınca sözleşme evlenmeden önce veya sonra yapılabilir; acele edilmesi gerekmez, ancak rejimin ne zamandan itibaren uygulanacağı belirlenmelidir.
4. Envanter. Evlenme tarihindeki malvarlığının listelenmesi ve belgelenmesi, ileride kişisel mal iddiasının ispatını kolaylaştırır.
5. Kapsam dışı konular. Boşanma hâlinde nafaka, tazminat ve velâyete ilişkin kayıtların bu sözleşmeyle bağlanamayacağı taraflara açıkça anlatılır.
6. İmza. m.205/2 uyarınca sözleşmenin taraflarca ve gerektiğinde yasal temsilcilerince imzalanması zorunludur.

Sık yapılan hatalar

• Adi yazılı sözleşmeyle yetinilmesi. m.205 noterde düzenleme veya onaylama arar; en sık görülen geçersizlik sebebidir.
• Kanunda olmayan bir rejim kurgulanması. m.203 seçim serbestisini kanunda yazılı sınırlar içinde tanır.
• Nafaka ve velâyetin sözleşmeyle bağlanmaya çalışılması. Bu konular sözleşmenin kapsamı dışındadır.
• Evlenme başvurusundaki bildirim imkânının sonradan kullanılabileceğinin sanılması. Bu yol yalnızca başvuru sırasına özgüdür.
• Envanter çıkarılmaması. Kişisel malların ispatı, tasfiye aşamasının en çekişmeli konusudur.
• Sözleşme yapılmadığında hiçbir rejimin uygulanmadığının sanılması. m.202/1 uyarınca edinilmiş mallara katılma kendiliğinden uygulanır.
• Protokol ile mal rejimi sözleşmesinin karıştırılması. İkisi farklı zamanlara, farklı amaçlara ve farklı geçerlilik şartlarına tabidir.
• Yasal temsilci imzasının atlanması. m.205/2, gerektiğinde bu imzayı da zorunlu kılar.